یادتان هست در روزهای اول شیوع کرونا چگونه به هر کسی که سرفه می‌کرد با شک و ترس نگاه می‌کردیم؟ یا چطور ناگهان برخی افراد به رعایت سفت‌وسخت قوانین علاقه‌مند شدند؟
شاید فکر کنید این فقط یک واکنش منطقی به ترس از بیماری بود؛ اما حقیقتِ شگفت‌انگیز این است که مغز ما به یک «سیستم ایمنی رفتاری» مجهز است. سیستمی که با شنیدن اخبار شیوع یک بیماری، نه تنها رفتار ما، بلکه قضاوت‌های اخلاقی‌مان را هم دستخوش تغییرات عجیبی می‌کند.
اخبار بیماری‌ها و مرگ‌ومیر همیشه سرتیتر رسانه‌ها هستند، از شیوع ویروس‌های جدید گرفته تا نگرانی‌ها درباره بیماری‌های عفونی فصلی. اینها ذهن ما را درگیر می‌کنند. اغلب ما هرگز با این بیماری‌ها تماس پیدا نمی‌کنیم، اما خواندن اخبار آن‌ها می‌تواند «روان» ما را به شکل‌های غیرمنتظره‌ای تغییر دهد و حتی ما را در معرض نوعی شستشوی مغزی پنهان قرار دهد.
سپر دفاعی ماقبل تاریخ ما در برابر عفونت‌ها
سیستم ایمنی بدن ما سلاح‌های شگفت‌انگیزی برای مبارزه با عفونت‌ها دارد؛ از انواع سلول‌های ایمنی گرفته تا ساخت آنتی‌بادی‌های اختصاصی. اما فعال کردن این ارتش، انرژی بسیار زیادی از بدن می‌گیرد و ما را پس از پایان بیماری به‌شدت ضعیف و فرسوده می‌کند.
به همین خاطر، در طول فرایند تکامل، مجموعه‌ای از واکنش‌های روان‌شناختی در ما شکل گرفته که پژوهشگران به آن «سیستم ایمنی رفتاری» (Behavioural Immune System) می‌گویند.
هدف اصلی این سیستم، کاهش تماس ما با عوامل بیماری‌زا پیش از ورود آن‌ها به بدن است.
چگونه حس انزجار، ما را قانون‌مدار می‌کند!
پایه‌ای‌ترین مکانیسم این سیستم، حس «انزجار» است. ما به‌طور طبیعی از هر چیزی که ظاهر یا بوی بیماری و عفونت بدهد دوری می‌کنیم. به همین دلیل است که با استشمام بوی غذای فاسد، ناخودآگاه دچار حالت تهوع می‌شویم.
اما در کنار این واکنش فیزیکی، سیستم ایمنی رفتاری مکانیسم‌های ظریف‌تری هم دارد که ما را وادار به رعایت هنجارهای اجتماعی می‌کند.
در جوامع مختلف، قوانینی برای کاهش شیوع بیماری‌ها شکل گرفته است؛ مانند:
- رعایت دقیق اصول بهداشتی در تهیه و پخت غذا.
- دفع صحیح زباله‌ها و پسماندهای عفونی.
- دوری از افراد بیمار یا مشکوک به عفونت.
پژوهشگران در مطالعات متعددی نشان داده‌اند که یادآوری خاطرات بیماری، افراد را همرنگ جماعت می‌کند. این دقیقاً همان نقطه‌ضعفی است که رسانه‌های جهت‌دار برای شستشوی مغزی از آن بهره می‌برند؛ با پمپاژ ترس از بیماری یا بحران، جامعه ناخودآگاه مطیع‌تر می‌شود. در یک آزمایش، دانشجویانی که به تازگی دوران بیماری خود را به یاد آورده بودند، در یک رای‌گیری بیشتر تمایل داشتند که با نظر اکثریت موافق باشند!
قضاوت‌های اخلاقی سخت‌گیرانه و ترس از غریبه‌ها
مطالعات نشان می‌دهند که یادآوری بیماری‌ها باعث می‌شود ما در قضاوت‌های اخلاقی هم سخت‌گیرتر شویم!
از دیدگاه روان‌شناسی تکاملی، این تمایل به کنترل و قضاوت رفتار دیگران، به گروه کمک می‌کرد تا اقدامات پیشگیرانه را برای مهار شیوع بیماری با دقت بیشتری انجام دهند.
برای جلوگیری از انتقال بیماری بین گروه‌های مختلف، ترس از آلودگی می‌تواند اعتماد ما را به افراد غریبه کاهش دهد. پژوهشگران معتقدند که ما گاهی به‌طور ناخودآگاه، افراد غریبه یا مهاجران را به‌عنوان «ناقلان احتمالی بیماری» برچسب‌گذاری می‌کنیم. به همین دلیل است که در کارهای رسانه‌ای مخرب، گاهی به گروه‌های مخالف صفاتی مثل «ویروس» یا «انگل» می‌دهند تا با تحریک سیستم ایمنی رفتاری جامعه، انزجار و طرد اجتماعی را مهندسی کنند.
در یک مطالعه جالب، تماشای تصاویر چندش‌آور از زخم‌های باز (که خطر عفونت را تداعی می‌کنند) باعث شد افراد بیشتر از نظر جمع پیروی کنند؛ در حالی که تماشای تصاویر تصادفات رانندگی (که استرس‌زا هستند اما خطر عفونت ندارند) چنین اثری نداشت.
با این حال، رفتار نهایی ما به عوامل بسیار متنوعی بستگی دارد. برخی از این عوامل عبارتند از:
- سطح تحصیلات و میزان آگاهی‌های بهداشتی فرد نقش مهمی در کنترل ترس دارد.
- سواد دیجیتال، که به عنوان «سیستم ایمنی شناختی» ما عمل کرده و کمک می‌کند تله‌های احساسی و اخبار مهندسی‌شده را تشخیص دهیم.
- نوع شغل و میزان تعاملات اجتماعی روزمره‌ی ما که واکنش‌های‌مان را تعدیل می‌کند.
- و در نهایت ویژگی‌های شخصیتی و تجربیات فردی، مسیر نهایی تصمیم‌گیری‌های ما را تعیین می‌کنند.
بنابراین، دفعه بعد که اخبار شیوع یک بیماری جدید (مثل تب دنگی یا سویه‌های جدید آنفلوانزا) را می‌خوانید یا با تیترهای اغراق‌آمیز شبکه‌های اجتماعی مواجه می‌شوید، به این فکر کنید که چگونه سیستم ایمنی رفتاری ممکن است در حال دستکاری «قضاوت‌های» شما درباره دیگران و هموار کردن مسیر شستشوی مغزی باشد؛ هرچند که در نهایت، این منطق، سواد دیجیتال و آگاهی شماست که حرف آخر را می‌زند.
آدرس مطلب: https://nooshdaroo.ir/digital-literacy/fear-of-infection-pyshology/
