آشپزی بدون برق و گاز: کدام روش‌ها امن‌اند و کدام‌ نه؟

وقتی برق می‌رود و گاز شهری قطع می‌شود، اولین کار بیشتر خانواده‌ها این است که اجاق پیک‌نیکی را از انباری می‌آورند، منقل را روشن می‌کنند یا شمع‌ها را روی میز می‌چینند. مشکل این‌جاست که همین کارهای عادی، در فضای بسته خانه، سالانه صدها نفر را در ایران می‌کشد؛ آن هم نه در جنگ، بلکه در زمستان‌های معمولی!

به گفته سازمان پزشکی قانونی، سال ۱۴۰۴ در مجموع ۸۳۱ نفر در کشور بر اثر مسمومیت با گاز مونوکسید کربن جان باختند؛ تهران با ۱۲۷ نفر در صدر بود. بخش بزرگی از این مرگ‌ها به وسایل گرمایشی مربوط است، اما سازوکارش یکی است: سوختن چیزی در فضایی که هوای کافی ندارد. همین سازمان درباره روشن کردن گاز پیک‌نیکی و منقل در فضاهای بسته و کوچک هم هشدار داده است. در شرایط بحران و جنگ که مردم به اجبار سراغ سوخت‌های جایگزین می‌روند، همین سازوکار می‌تواند قربانی بسیار بیشتری بگیرد.

این مطلب درباره خرید وسایل جدید نیست. درباره این است که با همان چیزهایی که الان در خانه دارید، چطور غذا بپزید و سالم بمانید.

قاتل خاموش: چرا «پنجره را باز می‌گذارم» کافی نیست

هر چیزی که می‌سوزد (زغال، گاز، نفت، بنزین، چوب) مونوکسید کربن تولید می‌کند. این گاز بی‌رنگ و بی‌بو است و بدن شما هیچ هشداری نمی‌دهد. مونوکسید کربن جای اکسیژن را در خون می‌گیرد و قربانی معمولاً پیش از آن‌که بفهمد چه خبر است، گیج و بی‌حال می‌شود.

چند واقعیت درباره این گاز که کمتر گفته می‌شود:

• باز کردن پنجره یا در، شما را ایمن نمی‌کند. ژنراتور و منقل را نباید داخل خانه، زیرزمین، پارکینگ یا انباری روشن کرد، «حتی اگر تهویه وجود داشته باشد». پختن روی منقل زغالی در پارکینگ، حتی با در کاملاً باز، در فهرست ممنوعه‌هاست
• علائم اولیه شبیه سرماخوردگی یا مسمومیت غذایی است: سردرد، سرگیجه، تهوع، خستگی، گیجی. اما مسمومیت با مونوکسید کربن تب نمی‌آورد
• اگر چند نفر از اهل خانه هم‌زمان سردرد و حالت تهوع گرفتند، یا حیوان خانگی هم بی‌حال شد، به سرماخوردگی فکر نکنید؛ به گاز فکر کنید
• خطرناک‌ترین زمان، هنگام خواب است. کسی که خواب است می‌تواند پیش از آن‌که علائم را حس کند جان بدهد. به همین دلیل هیچ وسیله سوختی، از اجاق پیک‌نیکی گرفته تا والور، نباید هنگام خواب روشن بماند
• سالمندان، کودکان و بیماران قلبی و ریوی زودتر آسیب می‌بینند و دیرتر علائم را گزارش می‌کنند. سالمندی که تنها زندگی می‌کند نباید شب با وسیله سوختی روشن بخوابد
• یک ژنراتور بنزینی کوچک به اندازه صدها خودرو مونوکسید کربن تولید می‌کند. ژنراتور باید بیرون از ساختمان و دست‌کم ۶ متر دورتر از هر در و پنجره‌ای باشد. ضمنا جهت اگزوز هم رو به بیرون تنظیم شود.
• سنسور هشداردهنده‌های دود، مونوکسید کربن را حس نمی‌کند و برعکس. هشداردهنده مونوکسید کربن باتری‌دار (در فروشگاه‌های ایمنی و اینترنتی با نام «دتکتور مونوکسید کربن» پیدا می‌شود) تنها چیزی است که در قطعی برق هم کار می‌کند؛ آن را نزدیک محل خواب نصب کنید

در پناهگاه، زیرزمین و پارکینگ: هیچ شعله‌ای، به هیچ بهانه‌ای

در شرایط جنگی، خانواده‌ها ساعت‌ها در زیرزمین، پارکینگ یا پناهگاه ساختمان می‌مانند و وسوسه دم‌کردن چای و غذای گرم طبیعی است. این دقیقاً خطرناک‌ترین جای ممکن برای هر وسیله سوختی است: فضای کوچک، تهویه کم، جمعیت زیاد، و احتمال ‌به‌خواب‌رفتن.

• روشن کردن اجاق پیک‌نیکی، منقل، والور، چراغ نفتی و شمع در پناهگاه و زیرزمین ممنوع است
• کپسول گاز مایع را به زیرزمین نبرید؛ این گاز از هوا سنگین‌تر است و اگر نشت کند همان‌جا، کف پناهگاه، جمع می‌شود
• از قبل در پناهگاه چراغ باتری‌دار، آب، غذای بدون پخت و یک فلاسک آب جوش بگذارید تا در لحظه خطر کسی به فکر روشن کردن چیزی نیفتد
• داخل خودرو هم هیچ شعله‌ای روشن نکنید، حتی با شیشه پایین؛ و موتور خودرو را در پارکینگ بسته برای شارژ گوشی یا گرم شدن روشن نگذارید

روش‌های پخت‌وپز در سه دسته: هرگز، با احتیاط، امن

برای تصمیم سریع، روش‌ها را به سه دسته تقسیم کنید.

دسته اول: هرگز در فضای بسته

این موارد را به هیچ بهانه‌ای به داخل خانه، زیرزمین، پارکینگ، راه‌پله و پاگرد مشترک یا بالکن شیشه‌ای نیاورید:

• منقل و زغال به هر شکلی، از جمله سماور زغالی، قلیان زغالی و کرسی زغالی؛ چند تکه زغال در یک ظرف فلزی در فضای بسته می‌تواند کشنده باشد
• ژنراتور بنزینی یا گازوئیلی، حتی در پارکینگ با در باز
• باربیکیو گازی یا هر وسیله‌ای که برای فضای باز ساخته شده
• روشن گذاشتن شعله اجاق گاز یا فر برای گرم کردن خانه

دسته دوم: با احتیاط، کوتاه، و فقط وقتی بیدارید

اجاق پیک‌نیکی، کپسول گاز مایع و چراغ نفتی در خانه‌های ایرانی رایج‌اند و در قطعی طولانی احتمالاً از آن‌ها استفاده خواهید کرد. فرق این‌ها با منقل و ژنراتور در مقدار دود و گازی است که در چند دقیقه پخت تولید می‌کنند، نه در بی‌خطر بودن. شرط استفاده داخل خانه این است: در اتاق بزرگ با پنجره و در باز از دو طرف، نه آشپزخانه کوچک دربسته، نه حمام، نه اتاق خواب؛ زمان پخت تا حد ممکن کوتاه؛ و وسیله پیش از خواب خاموش و سرد باشد. هر کدام از این وسایل یک خطر پنهان هم دارد که با تهویه رفع نمی‌شود.

چند قانون مشترک برای هر وسیله شعله‌دار

• وسیله را روی سطح صاف، سفت و نسوز بگذارید، نه روی فرش، سفره پلاستیکی یا میز ترک‌خورده؛ توجه کنید که حداقل یک متر اطراف آن از پرده، لباس و پتو خالی باشد و بچه‌ها به این محدوده نزدیک نشوند.
• وسیله‌ی روشن یا داغ را جابه‌جا نکنید. واژگون شدن والور و چراغ نفتی روشن یکی از الگوهای شناخته‌شده آتش‌سوزی خانگی است
• اگر شعله ناگهان بزرگ شد، صدای فس‌فس از کپسول آمد یا اطراف اتصال شعله زد: شیر را ببندید، به کپسول داغ دست نزنید و آن را نکشید، آب نریزید، فاصله بگیرید و بگذارید سرد شود. کپسول را بعداً در فضای باز جدا کنید
• اگر گاز شهری دارید ولی برق نه و فندک برقی اجاق کار نمی‌کند: اول کبریت را روشن کنید، بعد شیر گاز را باز کنید؛ نه برعکس

اجاق پیک‌نیکی

در ایران دو وسیله به این نام شناخته می‌شود و هر کدام نکته خودش را دارد.

اجاق کارتریجی (اجاق مسافرتی تخت که کپسول کوچک فلزی کنار شعله زیر یک درپوش جا می‌گیرد):

• قابلمه یا تابه پهن‌تر از صفحه اجاق نگذارید. ظرف بزرگ گرما را به سمت محفظه کپسول برمی‌گرداند و کپسول را آن‌قدر داغ می‌کند که منفجر شود. این از علت‌های شناخته‌شده انفجار این اجاق‌ها است.
• دور شعله یا زیر ظرف فویل آلومینیوم نپیچید؛ همان اثر گرمای برگشتی را دارد
• دو اجاق را کنار هم روشن نکنید که گرمای یکی به کپسول دیگری برسد
• پیش از هر بار استفاده، واشر و محل اتصال کپسول را نگاه کنید. نشتی را با کف صابون روی اتصال چک کنید، نه با کبریت یا فندک
• بعد از پخت، کپسول را از اجاق جدا کنید و در جای خنک و دور از شعله بگذارید؛ کپسول را داخل اجاق رها نکنید

کپسول پیک‌نیکی (سیلندر کوچک گاز مایع با سرپیک، معمولاً ۲ تا ۵ کیلویی):

• فقط در مراکز مجاز شارژ کنید. سازمان ملی استاندارد به‌تازگی درباره آتش‌سوزی و انفجار ناشی از شارژ غیرمجاز این کپسول‌ها هشدار داده است
• سرپیک و واشر را پیش از استفاده نگاه کنید و هر بار بعد از پخت شیر را کامل ببندید
• کپسول را روی زمین صاف و دور از گرما بگذارید؛ در آفتاب و کنار اجاق دیگر نماند

کپسول گاز مایع (۱۱ کیلویی و بزرگ‌تر)

• گاز مایع از هوا سنگین‌تر است. اگر نشت کند به سمت پایین می‌رود و در زیرزمین، چاله آسانسور، پای راه‌پله و کف اتاق جمع می‌شود. کپسول را هرگز در زیرزمین یا پایین‌تر از سطح زمین نگه ندارید
• کپسول همیشه ایستاده باشد، شیر آن بعد از هر استفاده بسته شود و در آفتاب مستقیم یا کنار منبع گرما نماند
• شیلنگ و بست استاندارد؛ شیلنگ ترک‌خورده را عوض کنید، نه این‌که با چسب ببندید
• اگر می‌خواهید کپسول را به اجاق گاز شهری وصل کنید، بدانید اجاقی که برای گاز شهری تنظیم شده با گاز مایع شعله بلند، زرد و دوده‌ای می‌دهد و مونوکسید کربن بیشتری تولید می‌کند. این کار معمولاً به تعویض نازل (ژیگلور) توسط تعمیرکار مجاز و رگلاتور مناسب نیاز دارد؛ سرخود وصل نکنید
• اگر بوی گاز حس کردید، هیچ کلید برقی را نزنید (نه روشن، نه خاموش)، کبریت و فندک روشن نکنید، شیر کپسول را ببندید، پنجره‌ها را باز کنید و بیرون بروید

چراغ والور و اجاق نفتی

• فقط نفت سفید. هرگز بنزین یا هر سوخت دیگری در وسیله نفتی نریزید؛ بنزین در این وسایل منفجر می‌شود
• سوخت‌گیری فقط وقتی چراغ خاموش و سرد است، و فقط بیرون از خانه انجام شود
• در اتاق را باز بگذارید و دست‌کم یک متر از پرده، مبل و لباس فاصله بدهید
• نفت را در ظرف مخصوص خودش و بیرون از فضای زندگی نگه دارید، نه در بطری آب معدنی

الکل‌سوز و ژل سوختی

• شعله الکل و ژل سوختی در روشنایی روز تقریباً دیده نمی‌شود؛ خیلی‌ها دست یا آستین‌شان را روی شعله‌ای می‌گیرند که فکر می‌کردند خاموش است.
• هرگز وقتی وسیله هنوز روشن یا گرم است سوخت اضافه نکنید و هرگز مستقیم از بطری روی آن نریزید؛ شعله به داخل بطری برمی‌گردد.
• الکل صنعتی (متانول) دود سمی‌تری دارد؛ اگر ناچارید، در اتاق با تهویه و کوتاه مدت استفاده شود.

دسته سوم: امن‌ترین‌ها، که اصلاً شعله نمی‌خواهند

بهترین راه کم کردن خطر آتش و گاز این است که کمتر چیزی را روشن کنید!

• غذاهای بدون پخت را دست‌کم نگیرید: نان، پنیر، کنسرو تن و لوبیا، خرما، مغزها، میوه خشک، حلوا ارده. برای چند روز کاملاً کافی است
• پخت با گرمای نگه‌داشته: غذا را روی اجاق به جوش بیاورید، در قابلمه را محکم بگذارید و آن را در چند لایه پتو یا یک جعبه پر از حوله بپیچید. برنج، عدس، جو و سوپ معمولاً طی یک تا سه ساعت می‌پزند و زمان روشن بودن شعله را به چند دقیقه کاهش می‌دهید. دو شرط دارد: حبوباتی مثل لوبیا و نخود را پیش از پیچیدن دست‌کم ده دقیقه واقعاً بجوشانید (لوبیای کم‌پخته سمی است و این حبوبات چند ساعت بیشتر وقت می‌خواهند)، و غذا را بیش از چند ساعت در پتو نگه ندارید و پیش از خوردن دوباره داغ کنید
• فلاسک دارای دهانه پهن: فلاسک را اول با کمی آب جوش گرم کنید و خالی کنید، بعد آب جوش را با جو پرک، عدس قرمز یا سوپ آماده در آن بریزید و در را ببندید؛ تا یکی دو ساعت بعد آماده است
• پخت در فضای باز واقعی: حیاط یا بالکن باز (نه بالکن شیشه‌ای). در آپارتمان حواس‌تان باشد دود و گاز منقل یا اجاق از بالکن مستقیم به پنجره واحد بالایی می‌رود؛ و در زمان هشدار هوایی پشت‌بام جای آشپزی نیست

آتش‌سوزی: خطری که معمولاً از شمع شروع می‌شود

در قطعی برق، شمع اولین چیزی است که روشن می‌شود و آمار انجمن ملی حفاظت در برابر حریق آمریکا نشان می‌دهد چرا باید نگرانش بود: نزدیک به ۶۰ درصد آتش‌سوزی‌های ناشی از شمع وقتی شروع شده که چیزی قابل اشتعال (پرده، کاغذ، ملافه) خیلی به شمع نزدیک بوده و در ۳۰ درصد مرگ‌های ناشی از این آتش‌سوزی‌ها، فرد خواب بوده است.

• چراغ‌قوه و چراغ باتری‌دار را جایگزین شمع کنید
• اگر ناچار به شمع هستید، آن را داخل یک لیوان شیشه‌ای و روی یک بشقاب فلزی یا سرامیکی بگذارید، دور از پرده و از دسترس بچه‌ها
• پیش از خواب و پیش از ترک اتاق، شمع را خاموش کنید؛ حتی برای چند دقیقه
• اگر روغن داخل تابه آتش گرفت، آب نریزید. اجاق را خاموش کنید و با درپوش یا یک سینی فلزی روی تابه را بپوشانید تا شعله خفه شود
• یک کپسول آتش‌نشانی کوچک پودری و یک پتوی حریق در آشپزخانه، به‌خصوص در روزهایی که با اجاق پیک‌نیکی غذا می‌پزید، جلوی تبدیل یک حادثه کوچک به فاجعه را می‌گیرد

وقتی گاز شهری قطع و دوباره وصل می‌شود

قطعی گاز شهری یک خطر خودش را دارد که مستقیم به آشپزی ربط دارد: شعله‌ای که در لحظه قطع روشن بوده، وقتی گاز برمی‌گردد خاموش است ولی شیرش باز.

• در لحظه قطع گاز، شیر همه وسایل گازسوز (اجاق، بخاری، آبگرمکن) را ببندید، نه فقط شعله را
• وقتی گاز دوباره وصل شد، اول بو کنید. اگر بوی گاز می‌آید، به توصیه شرکت ملی گاز: کلید برق و کبریت و فندک را دست نزنید، شیر اصلی را ببندید، پنجره‌ها را باز کنید، از ساختمان بیرون بروید و با ۱۹۴ (امداد گاز) تماس بگیرید
• بعد از هر انفجار یا لرزش شدید در نزدیکی ساختمان، شیر اصلی گاز را ببندید و تا بازدید مأمور گاز باز نکنید؛ ترک لوله در دیوار دیده نمی‌شود

چک‌لیست: همین امروز، پیش از قطعی

یک قانون که به یاد می‌ماند

هر چیزی که شعله یا دود دارد، یا بیرون است یا خاموش. وقتی می‌خوابید، همه‌چیز خاموش. و در پناهگاه، هیچ‌چیز روشن نمی‌شود.

مدیریت هوشمندانه باتری موبایل در زمان بحران و قطعی برق

اصول اولیه مراقبت از زخم و پانسمان در جنگ و بحران

راهکارهای عملی: چطور در شرایط بحران و جنگ، آرامش فرزندمان را حفظ کنیم؟