چه خوب و چه بد، این روزها گوشی، تبلت، تلویزیون و بازیهای ویدیویی، بخشی جدانشدنی از زندگی کودکان هستند و هرچه به تعطیلات تابستان نزدیک میشویم، ساعاتی که بچهها به صفحات نمایش زل میزنند هم افزایش مییابد.
اما مشکل اینجاست که قوانین سختگیرانه و غیرمنعطف، خیلی زود درهم میشکنند. بنابراین وقتش رسیده که یکبار برای همیشه، بهجای برنامهی شکستخوردهی «ممنوعیت گوشی و بازی ویدیویی»، یک برنامهریزی درست، منطقی و اصولی را با فرزندان تمرین کنیم که تنها شش مرحله دارد.
شش قدم ساده برای کاهش استفاده کودکان از صفحه نمایش
دکتر تیفانی مانزِر، متخصص اطفال و محقق رسانههای دیجیتال در دانشگاه میشیگان و لِنور اسکِنازی، مدافع استقلال کودکان، ۶ تکنیک کاربردی برای کاهش ساعات خیره شدن به صفحه نمایش معرفی کردهاند که تقریباً برای همهی خانوادهها قابل اجرا هستند.
برای ساعات آزاد کودک برنامهریزی کنید
یک برنامهی قابل پیشبینی و منعطف برای کودک بچینید که با ساعت کاری خودتان هم منطبق باشد. به این شکل میتوانید ساعت استفاده کودک از گوشی، تبلت و تلویزیون را مدیریت کنید.
مثلاً اگر از صبح تا ساعت ۱۴ در محل کار هستید و کودک قرار است در خانه تنها بماند، برایش اینطور برنامه بچینید:
- از ساعت ۹ تا ۱۰ با اسباببازیهایش بازی کند؛
- از ساعت ۱۰ تا ۱۲ یک کاردستی بسازد؛
- از ساعت ۱۲ تا ۱۳ انیمیشن ببیند؛
- از ساعت ۱۳ تا ۱۴ اتاقش را مرتب کند.
میتوانید برای کودکانی که سواد خواندن ندارند، همین برنامه را با شکلهای مختلف پیاده کنید؛ مهم این است که برنامه مشخص باشد، نه اینکه صرفاً بگویید: «روزی ۲ ساعت میتوانی با گوشی بازی کنی و تلویزیون ببینی و لاغیر!».
حذف کامل ممنوع؛ انتظارات منطقی داشته باشید
کودکی که به تماشای مداوم تلویزیون و بازی با گوشی عادت کرده است، نمیتواند یک شبه همهٔ ابزارهای مربوط به تکنولوژی را کنار بگذارد (و اصلاً قرار هم نیست چنین کاری بکند!).
بر اساس سیاستگذاری جدید دکتر مانزر و همکارانش، ساعات مجاز استفاده از صفحه نمایش برای کودکان بهشکل زیر است:
- کودکان نوپا و پیشدبستانی: کمتر از ۱ ساعت در روز
- کودکان دبستانی و نوجوانان: تا ۲ ساعت در روز
اگر بتوانید با سرگرمیهای سالم (مانند ورزش، نقاشی، کاردستی و…) روزهای تعطیلات تابستان را برای کودک پر کنید، احتمال اینکه از این ساعات مجاز فراتر برود، کمتر میشود.
محتواهای باکیفیت به کودک بدهید
اگر کودک یا نوجوان شما روزی ۲ ساعت برای استفاده از گوشی و تبلت وقت دارد، قرار نیست کل این زمان را در اینستاگرام با ویدیوهای سریع و بیمحتوا پر کند! بهجای آن میتواند یک فیلم یا انیمیشن آموزنده ببیند که مفاهیمی مثل مهربانی و صداقت را در ذهنش نهادینه میکنند.
سنگ محکتان برای محتوا این باشد: این فیلم/بازی/کتاب/اپلیکیشن چه کمکی به زندگی بهتر فرزند من در آینده خواهد کرد؟
بیحوصلگیها را تحمل کنید
نمیتوانید از کودک توقع داشته باشید که با لبخند از ایدهی «محدودیت صفحه نمایش» استقبال کند؛ او قرار است کلافه شود، حوصلهاش سر برود، غر بزند و حتی شروع به گریه و غوغا کند.
باید برای این شرایط آماده باشید، تسلیم نشوید و بهجای افزایش مدتزمان استفاده از گوشی و تلویزیون، سعی کنید او را با مسئولیتها و کارهای جدید سرگرم کنید.
هشدار مهم: بر اساس نظر دکتر مانزر، کودکان نوپا و پیشدبستانی حدود ۱۵ دقیقه میتوانند بهطور مستقل بازی کنند و شاید لازم باشد پس از این زمان، مدت کوتاهی به آنها بپیوندید. اما باید کمکم به کودک بفهمانید که مدت حضور شما کوتاه است و باید بتواند خودش را سرگرم کند.
در روزهای آخر هفته، برنامه را تمرین کنید
روراست باشیم! حتی خود ما بزرگسالها هم اگر ناگهان وسط یک برنامهریزی سختگیرانه بیفتیم، کلافه و سردرگم میشویم. برای اینکه کودک دچار چنین حسی نشود، سعی کنید در بازههای زمانی کوتاه برنامه را امتحان کنید.
مثلاً در ابتدا، فقط جمعهها به کودک بگویید میتواند روزانه بین ۱ تا ۲ ساعت از گوشی، تبلت یا تلویزیون استفاده کند. سپس رفتارش را زیر نظر بگیرید و به مرور زمان، محدودیت را به همهی روزهای تعطیل گسترش بدهید.
جایگزینهای واقعی و هیجانانگیز بیابید
کودکی که عاشق بازی ویدیویی «ماینکرفت» باشد، به احتمال زیاد بازی با «لگو» را هم دوست دارد؛ چون همان حس ساختوساز را به او میدهد. سعی کنید برای کودک نمونههای مشابه با بازیها و انیمیشنهای مورد علاقهاش را پیدا کنید تا بتواند از صفحه نمایش دل بکند؛ مثلاً:
- به جای بازیهای اکشن و رقابتی: فعالیتهای پرتحرک مثل ورزشهای رزمی، دوچرخهسواری، دویدن و…
- به جای تماشای فیلم و انیمیشن: خواندن داستانهای مشابه، گوش دادن به داستانهای صوتی، نوشتن داستان (برای کودکان بالای ۷ سال) یا نقاشی کشیدن از فرایند یک قصه (برای کودکان پیشدبستانی).
حتما در بخشی از برنامهریزی، کودک را در کارهای واقعی و روزمره هم مشارکت بدهید؛ مثلاً شستن ظرفها، جارو کشیدن، گردگیری یا کارهای سبک خانگی را برایش به بازی تبدیل کنید تا هم سرگرم شود، هم مسئولیتپذیری را از سنین پایین تمرین کند.
چه چیزهایی برای کودک قدغن است؟
منظور از «قدغن» این نیست که کودک باید از همهچیز محروم شود؛ منظور این است که بعضی محتواها و فضاها، هنوز برای سن، بلوغ روانی و توان تصمیمگیری او مناسب نیستند. همانطور که به کودک اجازه نمیدهیم هر غذایی بخورد یا هر جایی تنها برود، در دنیای دیجیتال هم باید خطوط قرمز روشن داشته باشیم.
- شبکههای اجتماعی: شبکههای اجتماعی در هر شکل و فرمی، چه با نظارت و چه بدون نظارت والدین، برای کودکان قدغن است. کودک هنوز آمادگی روانی لازم برای مقایسه دائمی، نظر دیگران، محتوای تند و ارتباط با غریبهها را ندارد.
- ساخت حساب کاربری مستقل در سن پایین: اگر قرار است کودک از یک سرویس استفاده کند، بهتر است با حساب خانوادگی، محدودیت سنی، کنترل والدین و نظارت روشن باشد؛ نه اینکه کودک بدون اطلاع خانواده، حساب شخصی و خصوصی بسازد.
- بازیهایی که ردهبندی سنی مناسب ندارند: بعضی بازیها برای بزرگسالان طراحی شدهاند؛ حتی اگر ظاهرشان کارتونی یا پرطرفدار باشد. خشونت، ترس، گفتوگوی آزاد با غریبهها، خریدهای درونبرنامهای و فضای رقابتی شدید میتواند برای کودک نامناسب باشد.
- چت خصوصی با افراد ناشناس: چه در بازی آنلاین، چه در پیامرسان، چه در بخش کامنت و چه در دایرکت. کودک و حتی نوجوان باید بداند هر کسی که پشت یک عکس پروفایل دوستانه پنهان شده، الزاماً همسنوسال یا قابل اعتماد نیست.
- محتوای ترسناک، جنسی، تحقیرآمیز یا بسیار خشن: این محتواها ممکن است برای بزرگسالان هم آزاردهنده باشند، چه برسد به کودکی که هنوز توان پردازش و فاصلهگذاری ذهنی با تصاویر را ندارد.
- ویدئوهای بیپایان و اعتیادآور: محتواهایی که یکی پس از دیگری پخش میشوند و کودک را در چرخهی «فقط یک ویدیوی دیگر» نگه میدارند، معمولاً بیشتر از اینکه سرگرمکننده باشند، وقت و تمرکز او را میبلعند.
- خرید درونبرنامهای و پرداخت بدون اجازه: حتی اگر مبلغ کم باشد، کودک باید بداند خرید آیتم، سکه، اسکین، مرحلهی اضافه یا اشتراک، بدون اجازه والدین ممنوع است.
- استفاده از گوشی و تبلت در اتاق خواب، مخصوصاً شبها: صفحه نمایش در ساعات پایانی روز هم خواب کودک را بههم میزند، هم نظارت خانواده را سختتر میکند. بهتر است دستگاهها شبها در فضای مشترک خانه شارژ شوند، نه کنار تخت کودک.
برای نوجوانها هم قرار نیست همهچیز با دستور و ممنوعیت جلو برود. بهتر است دربارهی دلیل هر خط قرمز گفتوگو کنید. نوجوان اگر بفهمد مسئله فقط «کنترل شدن» نیست و پای حریم خصوصی، امنیت، خواب، تمرکز و سلامت روان خودش وسط است، راحتتر با قوانین کنار میآید.
چطور واکنشهای احساسی کودک را کنترل کنیم؟
طبیعی است که کودک یا نوجوان شما در آغاز مسیر ناراحت، سردرگم یا حتی پرخاشگر شود. در این شرایط، از راهبردهای زیر کمک بگیرید:
- به احساسش نام بدهید و به آن احترام بگذارید؛ مثلاً بگویید درک میکنم که نمیخواهی بازی را تمام کنی و به همین دلیل ناراحتی.
- با بازی، تمرینهای تنفسی را با کودک تمرین کنید؛ مثلاً از او بخواهید با شما یک بادکنک خیالی را باد کند و بعد بروید سراغ یک کار دیگر.
- نقطه تمرکز کودک را از صفحه نمایش بهجای دیگری ببرید؛ بدون اشاره به پایان زمان استفاده از صفحه نمایش، به او بگویید «حس نمیکنی امروز برگهای این گل زرد شدهاند؟ بیا نگاهش کن».
- همیشه روی جایگزینها تاکید کنید؛ نگویید امروز ۲ ساعتت تمام شده است و دیگر نمیتوانی با گوشی بازی کنی، بگویید «وقتش رسیده است که با هم به گلها آب بدهیم».
- تا زمانی که کودک سرگرم شود، همراهیاش کنید؛ خواه ناخواه، کودکان پیشدبستانی و نوپا برای شروع هر فعالیت جدیدی نیاز به همراهی دارند، اول همراهیاش کنید تا کمکم خودش بتواند سرگرم بماند.
در نهایت، یادتان باشد همهی این کارها به مرور زمان جواب میدهند و باید استمرار داشته باشید. ممکن است خودتان هم در این مسیر خسته شوید، اما فراموش نکنید سلامتی ذهنی و جسمی فرزندتان ارزش این خستگیها را خواهد داشت.
