اگر کمی اهل گشتوگذار در شبکههای اجتماعی باشید، حتماً با این ترندها آشنا هستید: پرامپتهایی که عکسهای ما را در دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی بازسازی میکنند؛ تمپلیتهایی که عکس ما را در روزنامهها و مدارک قدیمی میگذارند؛ فیلترهایی که کیفیت تصاویر را به دوران فیلم و VHS برمیگردانند.
انگار برای گذشتهای دلتنگ هستیم که هرگز آن را زندگی نکردهایم. این پدیده را گاهی «آنِمویا» (Anemoia) مینامند؛ یعنی احساس نوستالژی برای مکان یا زمانی که تا به حال در آن نبودهایم؛ اما این احساس صرفاً یک علاقه به چیزهای قدیمی نیست، بلکه راهی است برای بازسازی هویتی که ممکن است احساس کنیم بهخطر افتاده است.
«دیگر نمیخواهم دنبال ترندها بروم!»
شبکههای اجتماعی به همان سرعت که ما را به چیزها علاقمند میکنند، باعث میشوند از آنها زده بشویم. موضوع این است که همیشه یک چیز جدید «وایرال» میشود و مدام یک «زیباییشناسی» (Aesthetic) جای موارد قبلی را میگیرد.
فرقی ندارد نسبت به این ترندها بیتفاوت باشیم یا فعالانه آنها را دنبال کنیم و با آنها سازگار شویم؛ طولی نمیکشد که دیگر علاقهمان را به این فضا و نسبت به این که باید با آن سازگار بمانیم از دست میدهیم. این پدیده را برخی «فرسودگی دیجیتال» و برخی «خستگی شبکههای اجتماعی» نامیدهاند.
پژوهشگران چینی مطالعهای دربارهی جوانانی انجام دادهاند که به دوربینهای عکاسی قدیمی علاقه داشتند و سلیقهی آنها با زیباییشناسی دهههای گذشته سازگاری بیشتری داشت. این جوانان در مصاحبهها یک پاسخ تقریباً مشترک داشتند: «دیگر نمیخواهم دنبال ترندها بروم. خسته شدهام!»
وقتی مُدها و سلیقهها اینچنین بهسرعت و تصادفی جایگزین میشوند، شاید دیگر عجیب نباشد که گذشتهای را جذاب بیابیم که ثابت است و هویت آن با گذرا بودن تعریف نمیشود.
نوستالژی: راهی برای حفظ هویت پیوسته
نسل زد امروز بیشتر از همیشه درگیر آنمویا است. این پدیده خود را بهصورتهای گوناگون نشان میدهد؛ برای مثال، بهاشتراک گذاشتن عکسها با دوربینها یا فیلترهای قدیمی، تماشای فیلمها و سریالهای کلاسیک و حتی بازیابی فشن و مدهای زیبایی قدیمی.
بسیاری از جوانان به جستوجوی اشیای قدیمی در مغازههای آنتیک یا دستفروشیها میپردازند. آنها این اشیاء را بهعنوان بخشی از ظاهر و هویت خود به دنیا نمایش میدهند و تجربهی احساسی خود را از داشتن آنها در شبکههای اجتماعی بیان میکنند.
نوستالژی پدیدهای پیچیده است که ابعاد آن از دلتنگی برای گذشته فراتر میرود و هویت ما را در آینده نیز در بر میگیرد. فِرِد دیویس، جامعهشناس آمریکایی، یکی از اولین کسانی بود که این پدیده را بهطور نظاممند بررسی کرد. از نظر او، نوستالژی مکانیسمی است برای یافتن هویت فردی و جمعی.
اشیای نوستالژیک، نمادهایی قدرتمند هستند که حواس ما را هدایت میکنند. حواس ما، بهخصوص بینایی و لامسه، در تماس با این اشیاء فعال میشود. به این ترتیب، تصوری که از خودمان داریم و خاطراتی که میسازیم با چیزهایی ملموس پیوند میخورند که معنایی مشخص و تغییرناپذیر دارند.
رابطهی ما با چیزهای نوستالژیک باعث میشود تا تجربهها را بهگونهای به یاد بسپاریم که عواطف نوستالژیک را نیز در بر بگیرد.
نوستالژیهایی که مربوط به جنبههای اجتماعی گذشته هستند، بخشی از هویت و معنای زندگی در آن زمان را حفظ کردهاند. فیلمهای کلاسیک، مد و پوشاک دهههای گذشته، آلبومهای عکس، آرشیوهای مجله، نوارهای کاست و سیدیهای موسیقی؛ همه بخشی از سرمایهی فرهنگی غنی ما بهعنوان یک انسان هستند. ما با مراجعه به این چیزها، عواطف و احساسات خود را با آن سرمایهی فرهنگی پیوند میزنیم.
چگونه از احساس نوستالژی در فضای دیجیتال بهره ببریم؟
در فضایی که هر برند، بلاگر و صفحهی پرطرفداری بهدنبال کنار زدن ترندهای قبلی و ایجاد ترند خودش است، نوستالژی به ما کمک میکند علائق و سلایقی داشته باشیم که در یک گذشتهی محکم و ثابت ریشه دارد.
روشهای زیر باعث میشوند نوستالژی را از یک سبک ظاهری، به یک تمرین و تجربه تبدیل کنیم:
- دربارهی موسیقیها، کتابها و سرگرمیهای دهههای گذشته مطالعه کنیم.
- نوستالژیهای معنادار را به یک شیء فیزیکی تبدیل کنیم؛ مانند یک آلبوم فیزیکی موسیقی یا یک پوستر.
- نوستالژیها را فقط مصرف نکنیم. بلکه پی ببریم اشیائی که امروز برای ما نوستالژیک هستند چه ارتباطی با زندگی روزمرهی مردم داشتند.
- ابزارها و وسایل امروز، نوستالژی سالهای بعد ما هستند. سعی کنیم آنها را تا جای ممکن سالم حفظ کنیم.
- با امکانات امروز، آثاری ماندگار خلق کنیم و یک نسخهی فیزیکی از آنها داشته باشیم؛ مانند آلبوم عکس، پوستر، نوشته و پلیلیست.
- از نوستالژیهای آمادهای که الگوریتمها به ما پیشنهاد میدهند فاصله بگیریم و خودمان بهتنهایی یا در تعامل با افراد دیگر دنبال آنها بگردیم.
مهمترین نکته دربارهی احساسات نوستالژیک در اینترنت این است که نگذاریم آنها نیز به یک ترند گذرا تبدیل شوند.
نوستالژی شاید در نگاه اول یک دلتنگی و تمنا برای گذشتهی از دست رفته باشد؛ اما در حقیقت، هدف ما بازگشت به گذشته یا ماندن در آن نیست، بلکه پاسخ به این پرسش است که چه چیزی از زندگی امروز ما قرار است در آینده باقی بماند.
آدرس مطلب: https://nooshdaroo.ir/digital-literacy/nostalgia-and-anemoia/
