چند ماه پیش در نوشدارو درباره فناوری حسگر وایفای نوشتیم؛ فناوریای که به مودم خانه اجازه میدهد از روی تغییرات امواج رادیویی، حرکت افراد را در محیط تشخیص دهد. در آن مطلب یک نکتهی اطمینانبخش وجود داشت: این فناوری فقط «وجود حرکت» را تشخیص میدهد و نمیتواند بگوید دقیقاً چه کسی حرکت کرده است.
حالا پژوهش تازهای همین محدودیت را از میان برداشته است. پژوهشگران موسسه فناوری کارلسروهه (KIT) در آلمان نشان دادهاند که سیگنالهای عادی وایفای (همان سیگنالهایی که هر لحظه بین گوشیها و مودمهای اطراف ما رد و بدل میشود) میتوانند «هویت» افراد را با دقت نزدیک به ۱۰۰ درصد شناسایی کنند! بدون نیاز به وجود دوربین یا حسگر ویژه و حتی بدون آنکه شخص، گوشی همراه خود داشته باشد.
دوربینی که با امواج رادیویی میبیند
محقق ارشد پروژه، این روش را اینطور توضیح میدهد: «با مشاهدهی نحوهی انتشار امواج رادیویی میتوانیم تصویری از محیط و افراد حاضر در آن بسازیم. این کار شبیه یک دوربین معمولی است؛ با این تفاوت که بهجای امواج نور، از امواج رادیویی برای شناسایی استفاده میشود.»
نکتهی مهم این است که فرد موردنظر لازم نیست هیچ دستگاهی همراه خود داشته باشد؛ بدن او بهخودیخود مسیر انتشار امواج را تغییر میدهد و همین تغییرات برای ساختن «تصویر رادیویی» کافی است. حتی خاموش کردن گوشی هم مانع کار این سیستم نمیشود؛ کافی است دستگاههای وایفای دیگری در همان محیط فعال باشند.
در مطلب قبلی خواندیم که حسگر وایفای برای کار کردن به روتر چندآنتنه و دستگاههای ثابت «کمکی» نیاز دارد و فقط وجود حرکت را تشخیص میدهد. روش جدید (متاسفانه!) یک گام فراتر رفته: با تحلیل همان سیگنالها و به کمک هوش مصنوعی، از «تشخیص حرکت» به «تشخیص هویت دقیق» رسیده است.
بدون سختافزار ویژه؛ فقط با یک دستگاه وایفای معمولی
دستگاههای متصل به هر شبکهی بیسیم، برای بهینهسازی ارتباط، بهطور مرتب اطلاعاتی به نام «بازخورد شکلدهی پرتو» (Beamforming Feedback Information یا BFI) برای مودم میفرستند. این سیگنالها بدون رمزگذاری منتقل میشوند؛ یعنی هر کسی که در محدودهی شبکه باشد میتواند آنها را بخواند.
سیستم پژوهشگران با تحلیل همین اطلاعات، تصاویری از افراد از زوایای مختلف میسازد و از روی آنها هویت را تشخیص میدهد. وقتی مدل یادگیری ماشینی یکبار برای شناختن افراد آموزش دیده باشد، فرایند شناسایی فقط چند ثانیه طول میکشد.
دقت نزدیک به ۱۰۰ درصد در آزمایش با ۱۹۷ نفر
تیم پژوهشی این روش را در مطالعهای با حضور ۱۹۷ شرکتکننده آزمایش کرد. نتیجه: سیستم توانست هویت افراد را با دقت تقریباً ۱۰۰ درصد تشخیص دهد؛ فارغ از اینکه از چه زاویهای دیده میشدند یا چگونه راه میرفتند.
پیامدهای این موضوع بسیار مهم است. یکی از پژوهشگران میگوید که «این فناوری هر روتری را به یک ابزار بالقوهی نظارتی تبدیل میکند! مثلا اگر از کنار کافهای رد شوید که شبکه وایفای دارد، ممکن است بدون آنکه متوجه شوید همانجا شناسایی و بعداً بازشناسی شوید.» تصورش را بکنید که یک مودم سادهی وایفای بتواند برای تشخیص هویت استفاده شود.
چرا این خبر مهم است؟
شاید بگویید که راههای سادهتری هم برای پایش افراد وجود دارد؛ از دوربینهای مداربسته گرفته تا آیفونهای تصویری متصل به اینترنت. اما اینجا تفاوت مهمی در میان است: «شبکههای بیسیمِ همهجاحاضر میتوانند به یک زیرساخت نظارتیِ تقریباً فراگیر تبدیل شوند؛ با یک ویژگی نگرانکننده: نامرئیاند و هیچ شکی برنمیانگیزند.»
برخلاف دوربین امنیتی که دیده میشود، شبکه وایفای هیچ نشانهی آشکاری به افراد نمیدهد که سیگنالهای رادیوییاش ممکن است برای شناسایی آنها به کار رود.
البته این پژوهش یک «اثبات مفهوم» علمی است، نه گزارشی از یک سامانهی نظارتی فعال. در حال حاضر برای شناسایی هر فرد، مدل باید قبلاً با اطلاعات همان فرد آموزش دیده باشد. بنابراین فعلاً دلیلی برای نگرانی از مودم خانه یا کافهی سر کوچه وجود ندارد؛ اما اهمیت ماجرا در مسیری است که این فناوری طی میکند و ضرورت چارهاندیشی پیش از فراگیر شدن آن.
چه میشود کرد؟
واقعیت این است که در برابر این روش خاص، کار زیادی از دست کاربر عادی برنمیآید؛ چون مشکل نه در دستگاه شما، بلکه در خودِ پروتکل وایفای است: سیگنالهای BFI طبق استاندارد فعلی رمزگذاری نمیشوند. به همین دلیل پژوهشگران خواستار آن شدهاند که تدابیر حفاظتی و ملاحظات حریم خصوصی در استاندارد جدید در حال تدوین IEEE 802.11bf (استانداردی که قرار است قابلیتهای حسگری وایفای را رسمیت ببخشد) گنجانده شود؛ پیش از آنکه سوءاستفاده از این قابلیتها در مقیاس وسیع آسان شود.
با این حال، توصیههای همیشگی ما درباره امنیت شبکه خانگی همچنان معتبرند و ریسکهای همخانوادهی این فناوری (مثل حسگر حرکت وایفای) را کم میکنند:
- اگر مودم شما قابلیت «تشخیص حرکت» (Wi-Fi Sensing / Motion Detection) دارد و از آن استفاده نمیکنید، آن را در تنظیمات خاموش کنید
- فریمور مودم را بهروز نگه دارید و رمز عبور پیشفرض آن را حتماً تغییر دهید
- دستگاههای ثابت (تلویزیون، پرینتر، کنسول) را در صورت امکان با کابل شبکه متصل کنید تا ترافیک بیسیم محیط کمتر شود
سخن آخر
مسیر فناوری حسگر وایفای در کمتر از یک سال از «تشخیص اینکه کسی در خانه حرکت کرده» به «تشخیص اینکه آن شخص دقیقاً کیست» رسیده است. این پژوهش پیش از هر چیز یک زنگ بیدارباش برای نهادهای استانداردگذار است: حریم خصوصی باید در خودِ استاندارد وایفای نسل بعد تعبیه شود، نه اینکه بعداً وصله شود.
برای ما کاربران هم یادآور همان اصل آشنای نوشدارو است: آگاهی از اینکه فناوریهای روزمره چه میتوانند بکنند، نخستین و مهمترین لایهی دفاعی است.
