همه‌ی ما در طول شبانه‌روز نقش‌های اجتماعی زیادی برعهده داریم؛ ما یک عضو خانواده، یک دوست، یک شهروند و یک همکار هستیم. چیزی که باعث می‌شود انرژی لازم برای ادامه‌ی این نقش‌ها را داشته باشیم و فرسوده نشویم، این است که برای لحظاتی از تمام این نقش‌ها فاصله بگیریم و تنها با خودمان خلوت کنیم.
این روزها حفظ این خلوت از همیشه دشوارتر شده است. پیام‌رسان‌ها و فیدهای شبکه‌های اجتماعی به سادگی به خلوت ما نفوذ می‌کنند؛ زیرا سازوکار آن‌ها به‌گونه‌ای است که در لحظاتی که با خود تنها هستیم جذاب‌تر به‌نظر می‌رسند.
نیاز ما امروز یک «خلوت دیجیتال» است؛ اما مسئله‌ی کلی همانی است که انسان‌ها از دیرباز با آن مواجه بودند. نیاز ما به خلوت، ریشه‌هایی کهنه‌تر از عصر مدرن دارد و شاید بد نباشد برای بهره‌مند شدن از آن به کسانی بازگردیم که قرن‌ها پیش درباره‌اش اندیشیده‌اند.
اتاق پشتی ذهن
میشل دو مونتِنی، فیلسوف فرانسوی، در قرن شانزدهم با مسئله‌ی خلوت و تنهایی درگیر بود. او در جستار «درباره‌ی خلوت» معنایی از تنهایی ارائه می‌دهد که هنوز در قرن بیست‌ویکم معنادار است.
از نظر او، تنها شدن صرفاً دور شدن از مردم نیست. اگر ما هنوز درگیر نظرات دیگران، جاه‌طلبی‌ها و تعاملات اجتماعی خود باشیم، حتی رفتن به مکانی دور از همه‌ی مردم و مناسبات اجتماعی نیز برای ما خلوت به‌ارمغان نمی‌آورد.
خلوت، یا آن‌چه مونتنی به آن «تنهایی حقیقی» می‌گوید، این است که انسان از شرایط عمومی‌ای که روان او را تسخیر کرده است رها شود.
ما باید از شرایطی که دغدغه‌های اجتماعی را می‌سازد فاصله بگیریم و به خود بازگردیم. در این حالت، حتی در شلوغ‌ترین مکان‌ها نیز می‌توانیم خلوت خود را حفظ کنیم.
مونتنی برای خلوت از یک استعاره استفاده می‌کند. کسی را درنظر بگیرید که غرفه‌ای در یک بازار شلوغ دارد. او جلوی مغازه و روی میز خود کالاهایش را به‌نمایش می‌گذارد و برای فروختن آن‌ها درگیر پرشورترین فعالیت‌ها و مراوده‌های اجتماعی می‌شود، با فروشنده‌ها و رهگذران معاشرت می‌کند و می‌کوشد تا خود را پررنگ‌تر از بقیه نشان دهد.
اما در همین غرفه یک اتاق پشتی وجود دارد. او ساعتی از روز کسب‌وکارش را تعطیل می‌کند و به آن اتاق پناه می‌برد تا در تنهایی استراحت کند و غذایی بخورد. بدون این اتاق پشتی و دوری از فضای بازار، او فرسوده می‌شود و نمی‌تواند به‌خوبی به کار خود ادامه دهد.
مونتنی عقیده دارد که ما از لحاظ روانی نیز به یک اتاق پشتی در ذهن خود نیاز داریم. باید بتوانیم به‌طور مداوم و برای مدت زمانی معین از تمام نقش‌های اجتماعی خود خارج شویم و با خودمان خلوت کنیم. به‌معنای دیگر، این اتاق ذهنی همان‌جایی است که به ما اجازه می‌دهد تبدیل به شخصیتی بشویم که هیچ‌کدام از جنبه‌های اجتماعی ما را ندارد.
خلوت کردن در دنیای دیجیتال
چیزی که نوشته‌ی مونتنی را در قرن بیست‌ویکم همچنان زنده نگه می‌دارد، این است که او راه‌حلی که مخصوص زمان خودش باشد ارائه نمی‌دهد. بلکه مثال او از اتاق پشتی، یک اصل مهم در بر دارد که انسان‌ها در هر زمان و مکانی برای حفظ خلوت خود باید به آن پایبند بمانند. این اصل به‌سادگی می‌گوید که لازم است بخش معینی از زندگی ما کاملاً مستقل از جهان بیرون باشد.
این استقلال مقطعی، یک امر کاملاً ذهنی است. پس نباید اجازه دهیم عناصر زندگی اجتماعی دنیای دیجیتال وارد آن بشوند. اقدامات زیر به ما کمک می‌کنند که تنهایی ذهنی و حقیقی خود را بازیابی کنیم و به یک خلوت دیجیتال برسیم.
- روزانه حداقل یک ساعت هیچ‌کدام از پیام‌ها، ایمیل‌ها و شبکه‌های اجتماعی را چک نکنیم و هیچ محتوای دیجیتالی مصرف نکنیم.
- در همین زمان‌ها سعی کنیم گوشی و لپتاپ خود را در یک اتاق دیگر یا دور از خودمان بگذاریم.
- هر روز صبح پس از بیدار شدن حداقل ۳۰ دقیقه از گوشی و موبایل دوری کنیم و اجازه دهیم روزمان با افکاری که از ذهن خودمان می‌آید آغاز شود.
- فعالیت‌هایی شخصی داشته باشیم که قرار نیست آن‌ها را به اشتراک بگذاریم؛ مثلاً خواندن، نوشتن، آشپزی، باغبانی، یا یادگیری یک هنر یا فن جدید، که ارزش آن وابسته به دیده شدنش نیست.
- فعالیت‌هایی را بدون هیچ هدفی انجام دهیم؛ مثلاً نیم ساعت پیاده‌روی که هیچ مقصدی ندارد و در آن هیچ کاری (مانند خرید یا گوش دادن به پادکست و موسیقی) انجام نمی‌دهیم.
- روزانه زمان کوتاهی را فقط بنشینیم و با افکار خود تنها باشیم.
- هر روز زمان محدود و معینی را برای پاسخ به پیام‌ها و ایمیل‌ها و چک کردن شبکه‌های اجتماعی اختصاص دهیم.
- سعی کنیم بین دریافت یک پیام یا اعلان و رسیدگی به آن فاصله ایجاد کنیم تا ذهن از آمادگی دائمی برای تعامل درآید.
- هنگامی که چیزی زیبا یا جالب را کشف یا تجربه می‌کنیم، مانند یک ایده یا یک قطعه‌ی موسیقی، بلافاصله آن را به‌اشتراک نگذاریم و مدتی برای خود نگهش داریم.
داشتن یک خلوت دیجیتال شاید امروز از هر زمانی سخت‌تر شده باشد، اما ما با همان مسئله‌ای مواجه هستیم که مونتنی نیز در قرن شانزدهم با آن دست و پنجه نرم می‌کرد.
امروز فقط این مسئله صرفاً شکل متفاوتی پیدا کرده: دیگران از داخل نمایشگر گوشی‌هایی که در دست داریم نیز وارد ذهن ما می‌شوند و گاهی لازم است نگذاریم که این اتفاق بیفتد.
آدرس مطلب: https://nooshdaroo.ir/digital-literacy/digital-solitude-guide/
