اتکای بیش از حد به گوشیهای هوشمند و گشت و گذارِ بیهدف در شبکههای اجتماعی، باعث بروز پدیدهای نگرانکننده به نام «زوال عقل دیجیتال» شده است؛ عارضهای که کیفیت خواب، تمرکز و حافظهی کوتاهمدت را تحت تاثیر قرار میدهد.
اگر شما هم گاهی بدون موبایل حتی شماره نزدیکترین اعضای خانواده را به یاد نمیآورید یا برای پیدا کردن مسیری ساده فوراً به سراغ برنامههای مسیریاب میروید، احتمالاً مغزتان بیش از آنچه تصور میکنید به فناوری وابسته شده است. اینها فقط عادتهای روزمره نیستند، بلکه میتوانند نشانههای اولیه افت «عملکرد شناختی» باشند.
در ادامه این مطلب خواهید دید چگونه دنیای دیجیتال بهتدریج ذهن را فرسوده میکند و با چه تغییرات سادهای میتوان از مغز در برابر این آسیب پنهان محافظت کرد و کنترل تمرکز و حافظه را دوباره به دست گرفت.
زوال عقل دیجیتال به چه معناست؟
«زوال عقل دیجیتال» (Digital Dementia) به معنی کاهش تواناییهای شناختی و افت عملکرد مغز است که به دلیل استفادهی افراطی از دستگاههایی مانند موبایل، تبلت و کامپیوتر رخ میدهد.
این اصطلاح اولین بار در سال ۲۰۱۲ توسط عصبشناسی آلمانی به نام مانفرد اسپیتزر مطرح شد. او هشدار داد که اتکای بیش از حد به فناوری، اثرات مخربی بر مغز دارد. حواسپرتیهای مداومِ ناشی از اعلانهای گوشی، بمباران اطلاعاتی و تلاش برای انجام چندین کار به طور همزمان، باعث کاهش حافظه و دقت ما میشود.
این موضوع چه بلایی سر مغز میآورد؟
زوال عقل دیجیتال باعث بروز مشکلات متعددی میشود که در ادامه به آنها اشاره کردهایم.
- ضعیف شدن حافظه: وقتی وظیفهی حفظ کردن اطلاعات را بهجای مغزتان به حافظهی گوشی میسپارید، مهارت یادآوریِ ذهنی کند میشود.
- کاهش دقت و تمرکز: وقتی گوشی مدام زنگ میخورد یا پیامهای اینستاگرام و تلگرام را چک میکنید، مغز دیگر نمیتواند مدتی طولانی روی یک کار واحد تمرکز کند.
- افت تفکر انتقادی: ما عادت کردهایم پاسخ هر پرسشی را فوری در اینترنت جستوجو کنیم. این کار باعث میشود مغز کمتر درگیر تحلیل و حل مسئله شود.
- ایجاد مشکل در پیدا کردن آدرس و مسیرها: وابستگی مداوم به برنامههای مسیریاب، آگاهی و توانایی طبیعی ما برای جهتیابی را کاهش میدهد.
- اختلال در خواب: نور آبی رنگی که از صفحهنمایش ساطع میشود، تولید هورمون ملاتونین را در بدن مختل میکند و باعث بیخوابی میشود. خوابِ بیکیفیت نیز یکی از دلایل اصلی افت عملکرد مغز است.
پژوهشهای علمی چه میگویند؟
بررسیهای جدید نشان میدهند که خیره شدن طولانیمدت به صفحه نمایش، شوخیبردار نیست. تحریک مزمن حواس به دلیل استفادهی زیاد از نمایشگرها در سنین رشد، میتواند خطر ابتلا به آلزایمر و دیگر انواع زوال عقل را در سنین بالاتر افزایش دهد.
این استفادهی افراطی، بر ساختار فیزیکی مغز هم اثر میگذارد و ماده خاکستری (مسئول کنترل حرکت، احساسات و حافظه) و ماده سفید (مسئول ارتباط بین بخشهای مختلف مغز) را دچار تغییر میکند.
نکتهی بسیار مهم در این پژوهشها این است که بین استفادهی «فعال» و «منفعل» از فناوری تفاوت وجود دارد. کار هدفمند با رایانه میتواند خطر زوال عقل را کاهش دهد، اما تماشای منفعلانه و چرخیدن بیهدف و مداوم در شبکههای اجتماعی با کاهش تواناییهای مغزی ارتباط مستقیم دارد.
در آخر: چگونه از خود در برابر زوال عقل دیجیتال محافظت کنیم؟
میتوانید با چند اقدام ساده میتوان اثرات منفی این پدیده را متوقف کرد:
- در استفاده از ابزارهای دیجیتال تعادل برقرار کنید: برای گشتن در شبکههای اجتماعی زمان مشخصی تعیین کنید. در طول روز به چشمها و مغزتان استراحت بدهید. مهمتر از همه، هنگام خواب گوشی و تبلت را دور از دسترس یا بیرون از اتاق خواب بگذارید.
- مغزتان را به انجام کارهای بدون فناوری عادت دهید: کتاب کاغذی بخوانید، جدول حل کنید و مهارتهای جدید یاد بگیرید. سعی کنید شماره تلفنها یا مسیرهای ساده را بدون کمک گرفتن از موبایل به یاد بیاورید.
- سبک زندگی سالمی داشته باشید: استفاده از نمایشگرها را پیش از خواب محدود کنید. اگر مجبورید شبها کار کنید، حتماً فیلتر نور آبی دستگاه را روشن کنید. ورزش منظم و تغذیهی سالم نیز به حفظ سلامت مغز کمک میکند.
- مهارت تمرکز روی یک کار را تمرین کنید: بهجای انجام همزمان چند کار، فقط روی یک موضوع تمرکز کنید. اعلانهای غیرضروری برنامهها را خاموش کنید تا حواستان کمتر پرت شود.
اگر احساس میکنید کنار گذاشتن گوشی برایتان غیرممکن شده یا مشکلات حافظه و تمرکزتان در حال بدتر شدن است، مراجعه به مشاور و استفاده از راهنماییهای او نیز گامی موثر برای جلوگیری از آسیبهای بیشتر خواهد بود.
