نگاهی به مفهوم «کیوت‌واشینگ»؛ چرا شرکت‌های فناوری ربات‌ها را شبیه عروسک‌های ناز می‌سازند؟

چشم‌های درشت، لپ‌های گل‌انداخته‌، صدای بانمک و قیافه‌ای که دل‌تان می‌خواهد بغلش کنید! این‌ها دیگر ویژگی‌های عروسک‌های کودکانه نیستند. شرکت‌های بزرگ فناوری با گذشت هر روز، دستیارهای هوش مصنوعی و ربات‌های بیشتری با این مشخصات ظاهری می‌سازند. اما چه ضرورتی دارد که یک «ابزار» پیشرفته، شبیه به شخصیت‌های کارتونی طراحی شود؟

پشت این روند، مفهومی به‌نام «کیوت‌واشینگ» یا «بامزه‌سازی فریبنده» (Cutewashing) قرار دارد؛ یعنی استفاده از ظاهر دوست‌داشتنی برای اینکه فناوری‌های پیچیده، صمیمی‌تر و بی‌خطرتر به نظر برسند.

مثلاً مارک زاکربرگ اخیراً از گجت کوچکی به نام «میوز چارم» (Muse Charm) رونمایی کرده که شبیه جاکلیدی‌های دیجیتالی قدیمی‌تری است که داخل‌شان یک حیوان مجازی زندگی می‌کرد. روی نمایشگر این دستگاه، یک شخصیت کارتونی بانمک زندگی می‌کند که می‌توانید لباس، ظاهر و حتی صدایش را تغییر دهید. اما این موجود دوست‌داشتنی در واقع یک ایجنت هوش مصنوعی مجهز به دوربین و میکروفون است که می‌تواند به وظایف مختلف رسیدگی کند.

شرکت OpenAI هم برای دستیارهای هوش مصنوعی جدیدش به نام «داتس» (Dots)، شخصیت‌هایی طراحی کرده که انگار از دل استیکرهای تلگرام بیرون آمده‌اند؛ از قورباغه خندان و قلبی با عینک‌ آفتابی گرفته تا یک ابر کوچک کلاه‌به‌سر. اما پشت این ظاهر کارتونی، ایجنت‌های پیشرفته‌ای قرار دارند که می‌توانند به سرویس‌های مختلف متصل شوند و کارهای پیچیده را از طرف شما انجام دهند.

عینک‌های هوشمند شرکت متا تصاویر خصوصی‌ترین لحظات زندگی کاربران را برای ناظران انسانی می‌فرستند!

وقتی عروسک هوشمند کودک به جای قصه‌‌گویی از خودکشی حرف می‌زند!

چرا مغز ما به موجودات بامزه اعتماد می‌کند؟

چشم‌های درشت، صورت گرد و ویژگی‌های فیزیکی مختلف، اتفاقی انتخاب نمی‌شوند! در روان‌شناسی مفهومی به نام «الگوی چهره نوزاد» (Baby Schema) وجود دارد که توضیح می‌دهد چرا این ویژگی‌ها در ما احساس محبت و تمایل به مراقبت ایجاد می‌کنند. در یک آزمایش روی ۱۲۲ نفر، پژوهشگران متوجه شدند هرچه چهره نوزادان گردتر و ویژگی‌های کودکانه‌شان برجسته‌تر باشد، شرکت‌کنندگان آن‌ها را بامزه‌تر می‌دانند و تمایل بیشتری به مراقبت از آن‌ها نشان می‌دهند.

حالا شرکت‌های فناوری همین ویژگی‌ها را در طراحی دستیارهای هوش مصنوعی پیاده می‌کنند. دلیلش هم بسیار ساده است: پژوهشگران می‌گویند موجودات بامزه می‌توانند پیش از اینکه فرصت بررسی منطقی داشته باشیم، احساسات مثبت‌مان را تحریک کنند.

حتی شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد اشتباهات موجودات بامزه را راحت‌تر می‌بخشیم؛ نکته‌ی مهمی که برای شرکت‌های سازنده‌ی هوش مصنوعیِ مستعدِ اشتباه، حسابی به کار می‌آید!

ظاهر تنها بخشی از ماجراست. پدیده دیگری به نام «انسان‌انگاری» (Anthropomorphism) باعث می‌شود ویژگی‌های انسانی مثل احساسات، نیت و شخصیت را به موجودات غیرانسانی نسبت بدهیم. وقتی یک عروسک هوشمند می‌گوید «دلم برات تنگ شده»، ممکن است آن را بیشتر شبیه یک دوست ببینیم تا دستگاهی که طبق دستورالعمل‌های نرم‌افزاری پاسخ می‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند چنین رفتارهایی می‌توانند احساس صمیمیت و اعتماد به هوش مصنوعی را افزایش دهند.

ماجرا فقط به ظاهر بامزه محدود نمی‌شود. پژوهشگران کالج ترینیتی دوبلین با بررسی پنج اپلیکیشن همدم هوش مصنوعی، ۲۷۶ نمونه از روش‌هایی پیدا کردند که ممکن است کاربران را فریب دهند یا روی تصمیم‌هایشان تاثیر بگذارند. مثلاً بعضی از این دستیارها طوری رفتار می‌کنند که انگار واقعاً احساسات و خاطرات انسانی دارند! این رفتارها می‌توانند باعث شوند کاربر به‌مرور فراموش کند که طرف صحبتش یک نرم‌افزار است، نه یک دوست واقعی و در آینده با پیامدهای این اعتماد چشم‌بسته روبه‌رو شود.

قیافه‌اش معصوم است، اما خودش چطور؟

در نهایت قرار نیست هر ربات بامزه‌ای خطرناک باشد؛ اما ممکن است آن‌قدر از قیافه و رفتار دوست‌داشتنی‌اش خوشمان بیاید که یادمان برود بپرسیم به چه اطلاعاتی دسترسی دارد، صدایمان را ضبط می‌کند یا نه و اطلاعات‌مان را با چه کسانی به اشتراک می‌گذارد.

دفعه بعد که یک دستیار هوشمند و بانمک دیدید، از خودتان بپرسید: اگر همین دستیار چشم‌های درشت و صدای مهربان نداشت، باز هم این‌قدر راحت به آن اعتماد می‌کردید؟!