چرا آدمِ نگران، راحت‌تر گول می‌خورد؟ نقشه راه کلاهبرداران در روزهای گرانی

روزهای آخر ماه است. حساب تقریباً خالی است و قسط عقب افتاده. پیامکی می‌رسد: «یارانه شما به دلیل عدم تأیید حساب قطع می‌شود. برای جلوگیری، همین حالا اطلاعات خود را تأیید کنید» و داخلش یک لینک است. دست ما، پیش از آن‌که مغز فرصت فکر کردن پیدا بکند، روی لینک می‌رود. این صحنه تصادفی نیست؛ زمان‌بندی، کلمه‌ها و لحن آن پیامک دقیقاً برای همین «لحظه‌ی خاص» طراحی شده.

در مطلب قبلی، رایج‌ترین روش‌های کلاهبرداری در روزهای بحران را فهرست کردیم. این‌بار سراغ چیزی می‌رویم که پشت همه آن روش‌ها مشترک است: چرا وقتی نگران و خسته‌ایم، همان پیامی که در یک روز آرام به آن می‌خندیدیم، ما را به کلیک وامی‌دارد؟ اگر این سازوکار را بشناسیم، کلاهبرداری بعدی را هم می‌شناسیم، حتی اگر اسمش هنوز اختراع نشده باشد.

کلاهبردار دنبال آدم ساده نمی‌گردد؛ دنبال انسان «خسته» می‌گردد

تصور رایج این است که قربانی کلاهبرداری فردی کم‌اطلاع یا ساده‌لوح است. اما پژوهش‌ها چیز دیگری می‌گویند. در مطالعه‌ای از پژوهشگران دانشگاه استنفورد که سال ۲۰۱۸ در نشریه Psychology and Aging منتشر شد، در دو گروه سنی (۳۰ تا ۴۰ سال و ۶۵ تا ۸۵ سال) عمداً هیجان شدید ایجاد کردند؛ در بعضی شرکت‌کننده‌ها هیجان مثبت مثل شوق و در بعضی هیجان منفی مثل خشم. نتیجه در هر دو حالت یکی بود: کسانی که برانگیخته شده بودند، به‌طور معناداری بیشتر از گروه آرام تمایل داشتند کالای یک آگهی گمراه‌کننده را بخرند. سن هم فرقی نمی‌کرد؛ جوان‌ها به همان اندازه آسیب‌پذیر شده بودند. توصیه نویسندگان ساده و کاربردی بود: تصمیم‌های مالی را تا زمانی که آرام نشده‌اید عقب بیندازید.

خودِ فشار مالی هم به‌تنهایی کار مغز را دشوار می‌کند. در پژوهشی که سال ۲۰۱۳ در نشریه Science چاپ شد، فقط یادآوری یک هزینه سنگین و غیرمنتظره به افراد کم‌درآمد کافی بود تا عملکردشان در آزمون‌های شناختی به‌اندازه یک شب بی‌خوابی، یا حدود ۱۳ نمره ضریب هوشی، افت کند! همان افراد در شرایط بدون فشار مالی، مثل بقیه عمل می‌کردند. نویسندگان این پژوهش در کتاب «کمیابی» به این پدیده «مالیات ظرفیت ذهنی» می‌گویند: نگرانی درباره پول، بخشی از ظرفیت ذهن را اشغال می‌کند و برای کنترل و شک کردن، جای و تمرکز کمتری باقی می‌ماند.

حالا این دو یافته را کنار وضعیت امروز بگذارید: تورم بالا، کمبود بنزین، تعدیل نیرو و اخباری که هر روز حال آدم را بالا و پایین می‌کند. جامعه‌ای که هم‌زمان مضطرب، امیدوار به یک نجات فوری و از نظر ذهنی خسته است، دقیقاً همان چیزی است که برای مهندسی اجتماعی و کلاهبرداری بهترین فضای ممکن است.

سه اهرمی که هر پیام کلاهبرداری روی آن سوار است

پیام‌های جعلی از نظر ظاهر بی‌شمارند، اما از نظر سازوکار تقریباً همه روی «سه اهرم روانی» سوارند و هر اهرم، یکی از سه حالت ذهنی این روزها را هدف می‌گیرد:

اهرم اول: فوریت، برای آدمِ ترسیده

«حساب شما مسدود می‌شود»، «یارانه شما قطع می‌شود»، «تا ساعت ۲۴ فرصت دارید». فوریت باعث می‌شود که فرصت فکر کردن حذف شود، چون «فکر کردن» دشمن کلاهبردار است. در نوشدارو بارها و بارها در مورد روش‌های ایجاد «فشار روانی و فوریت کاذب» صحبت کرده‌ایم. از نواع پیامک گرفته تا شبیه‌سازی صدا با هوش مصنوعی و درخواست فوری «هزینه درمان» و «تصادف». در همه این‌ها یک الگو تکرار می‌شود: خبر بد، زمان کم، و یک کار ساده که «همین حالا» باید انجام شود.

اهرم دوم: امید و ظرفیت محدود، برای شخصِ محتاج

وقتی حساب خالی است، وعده پولِ از راه رسیده، حتی وعده‌ای که در روز عادی مشکوک به نظر می‌رسید، برایمان جذاب می‌شود: «واریز یارانه معیشتی»، «سود سهام عدالت»، «کالابرگ جدید»، «وام فوری بدون ضامن و بدون چک» و در ماه‌های قطعی اینترنت، «اینترنت بین‌الملل رایگان». روش اصلی این کلاهبرداران، گرفتن تدریجی مبالغ کوچک است: هزینه تشکیل پرونده، کارمزد، حق بیمه، وجه ضمانت؛ اول کم و بعد بیشتر، و وقتی چند میلیون تومان جمع شد، دیگر پاسخی در کار نیست. ترفند کمیابی هم همیشه کنار امید می‌نشیند: «ظرفیت محدود»، «فقط تا پایان امروز»، «برای ۱۰۰ نفر اول». کمیابی به امید عجله تزریق می‌کند و باز فرصت فکر کردن را می‌گیرد!

اهرم سوم: استفاده از اعتبار رسمی، برای آدمِ خسته

ذهن خسته دنبال میان‌بر می‌گردد و یکی از قدیمی‌ترین میان‌برها این است: «اگر چیزی از طرف یک نهاد رسمی است، لابد درست است!». برای همین پیام‌های جعلی به اسم قوه قضاییه، سامانه ثنا، «بخشنامه دولت»، «به‌روزرسانی همراه بانک» یا حتی شرکت اپل فرستاده می‌شوند. لباس رسمی، لوگوی آشنا و ادبیات اداری، همه برای این است که ذهن خسته سوال نپرسد.

قاعده مکث سی‌ثانیه‌ای

در مورد این قانون قبلا هم در نوشدارو صحبت کرده‌ایم: هر سه اهرم برای حذف فرصت فکر کردن ساخته شده‌اند، در نتیجه دفاع هم باید همان فرصت را برگرداند. لازم نیست متخصص امنیت باشید یا هر کلاهبرداری را بشناسید؛ کافی است یک عادت ساده بسازید. هر پیام، تماس یا آگهی که هم‌زمان در شما ترس یا شوق ایجاد می‌کند و از شما می‌خواهد همین حالا کاری بکنید، به‌جای کلیک، این سه گام را طی کنید:

1. گوشی را زمین بگذارید و سی ثانیه صبر کنید؛ در این سی ثانیه هیچ اتفاقی نمی‌افتد، حساب مسدود نمی‌شود و یارانه قطع نمی‌شود؛
2. از خودتان بپرسید این پیام کدام احساس را هدف گرفته: ترس، امید یا اعتماد به یک اسم رسمی؟ همین که جواب را پیدا کنید، نصف راه را رفته‌اید؛
3. صحت موضوع را از یک مسیر مستقل بررسی کنید: شماره رسمی سازمان یا بانک که خودتان پیدا می‌کنید، اپ رسمی که قبلاً نصب داشته‌اید، یا تماس با همان عضو خانواده از شماره‌ای که از قبل دارید.

در چنین شرایطی «یک تماس کوتاه یا یک مشورت یا یک مراجعه به سایت نوشدارو می‌تواند از وقوع یک کلاهبرداری بزرگ جلوگیری کند.» نکته مهم این است که مسیر بررسی را خودتان انتخاب کنید، نه شماره یا لینکی که در همان پیام آمده؛ آن شماره تلفن هم بخشی از خود نمایشِ کلاهبرداری است.

اگر وقت سی ثانیه فکر کردن را دارید، این نشانه‌ها را هم در پیام بگردید:

وقتی پول ندارید، مکث ارزان‌تر است، نه گران‌تر

کسی که پس‌انداز دارد، اگر فریب بخورد ضربه می‌خورد ولی سرپا می‌ماند؛ کسی که حسابش خالی است، با یک کلیک ممکن است بدهکار هم بشود! و همین، دلیل مهم‌تری است برای تفکر پیش از عمل.

این را هم به خاطر داشته باشید که کلاهبردار روی خستگی شما حساب می‌کند تا از دیگران هم بدزدد. در پرونده‌های متعدد، مجرمان بعد از دسترسی به گوشی قربانی، از طرف او برای دوستان و آشنایانش پیام درخواست پول می‌فرستادند. یک مکث سی‌ثانیه‌ای شما، فقط از خودتان محافظت نمی‌کند.

رایج‌ترین روش‌های کلاهبرداری دیجیتال در روزهای بحران و تنش

پول رفت؛ با خشم، شرم و بی‌خوابی بعد از کلاهبرداری چه کنیم؟

اگر کسی شماره موبایل‌تان را داشته باشد، چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟