ما در فضای مجازی، گروههای تلگرامی یا اینستاگرام تقریباً همان قدر وقت میگذرانیم که در کوچه و خیابانهای شهرمان زندگی و معاشرت میکنیم، اما خیلی وقتها مراقب رفتارهای آنلاینمان نیستیم. گاهی بدون اینکه متوجه باشیم، با یک لایک ساده، یک کامنت، یا فوروارد کردن یک پیام در واتساپ یا تلگرام، اعتبار و شخصیت خودمان را به عنوان یک شهروند دیجیتال زیر سؤال میبریم. تکتک کلیکهای ما در فضای آنلاین، هویت ما را در دنیای دیجیتال تعریف میکند.
شهروند دیجیتال بودن به چه معناست و چه اهمیتی دارد؟
«شهروندی دیجیتال» (Digital Citizenship) یعنی بتوانیم در محیطهای آنلاین، از شبکههای اجتماعی و پیامرسانها تا بازیها و پلتفرمهای آموزشی، امن، مسئولانه، محترمانه و آگاهانه رفتار کنیم. این مفهوم فقط درباره ادب در کامنتها نیست؛ درباره حریم خصوصی، امنیت حسابها، تشخیص اطلاعات غلط، احترام به حقوق دیگران و مشارکت سالم در جامعه آنلاین هم هست.
کارهای ما در دنیای آنلاین، تأثیر کاملاً واقعی و ملموسی در زندگی حقیقی افراد دارد. پس تکتک ما به عنوان شهروندان فعال این دهکدهی جهانی، نقش مهمی بر عهده داریم. شهروند دیجیتال بودن یعنی آگاه باشید که آیا دارید به سلامت روانی و رفاه جامعهی آنلاین خود و اطرافیانتان کمک میکنید یا آسیب میزنید.
چهار پایهی شهروندی دیجیتال
برای اینکه بهتر بفهمیم حضور سالم و مسئولانه در فضای آنلاین از چه مسیرهایی ساخته میشود، باید چهار مؤلفهی اصلی شهروندی دیجیتال را بشناسیم. در ادامه با هر یک آشنا میشویم.
۱. همدلی و ساختن جامعه آنلاین سالم
- همیشه به خودم یادآوری میکنم که پشت آن پروفایلِ بدون چهره، یک انسان واقعی با احساسات واقعی نشسته است.
- اگر ببینم کسی در فضای مجازی مورد «قلدری اینترنتی» (Cyberbullying) قرار گرفته است، بیتفاوت رد نمیشوم و برای کمک پیشقدم میشوم.
- وقتی از خواندن خبری عصبانی میشوم، بلافاصله واکنشی نشان نمیدهم؛ کمی مکث میکنم تا آرام شوم.
- اگر با دوست یا همکارم در چت به سوءتفاهم خوردم، به جای ادامهی بحثِ آنلاین، قرار یک چای حضوری میگذارم یا تماس میگیرم تا مشکل حل شود.
- وقتی با نفرتپراکنی و توهینهای قومیتی در فضای آنلاین مواجه میشوم، در برابر آنها میایستم.
- هرگونه آزار و اذیت آنلاین یا اکانتهای مزاحم را مسدود و گزارش میکنم تا فضای سالمتری بسازم.
- اگر ببینم پلتفرمها یا پیجهای تبلیغاتی از محتوای زرد و تنفرآمیز حمایت میکنند، از آنها دوری میکنم.
- برای شکل دادن به ارزشهای اخلاقی در گروهها و صفحات مجازیام تلاش میکنم.
۲. استفاده هدفمند از فناوری
- از اینترنت و اپلیکیشنها برای باخبر شدن از حال دوستان و خانوادهام استفاده میکنم.
- از این فضا کمک میگیرم تا در جامعهام، مثلاً در یک پویش محیط زیستی یا حمایت از کسب و کارهای خانگی، شهروندی دغدغهمند باشم.
- اسیر گشت و گذار بیهدف و چک کردن مداوم گوشی نمیشوم. حواسم به زمانم هست و از تکنولوژی صرفاً به عنوان یک ابزار کارآمد استفاده میکنم.
۳. اشتراکگذاری مسئولانه اطلاعات
- پیش از اشتراکگذاری هرگونه خبر هیجانی در شبکههای اجتماعی، صحتسنجی میکنم.
- فقط اطلاعاتی را بازنشر میکنم که مطمئنم واقعی، مفید و مطمئن هستند.
- «اخبار جعلی» (Fake News) را تشخیص میدهم و با اشتراکگذاریِ دوباره، باعث دیده شدنِ آنها نمیشوم.
- وقتی در فضای آنلاین با یک خبر شوکهکننده یا جذاب مواجه میشوم، از خودم میپرسم:
- چرا دلم میخواهد این خبر را بلافاصله باور یا رد کنم؟
- اگر چه سندی ببینم، حاضر میشوم نظرم را تغییر دهم؟
- چه چیزی باعث میشود نظرم را تغییر دهم؟
۴. رعایت حقوق، حریم خصوصی و اخلاق آنلاین
- تنظیمات حریم خصوصی را در گوشی و اپلیکیشنهایم به دقت مدیریت میکنم.
- وقتی عکسی از دوستانم دارم، بدون اجازه گرفتن، عکسشان را استوری و منتشر نمیکنم.
- به حقوق سازندگان محتوا احترام میگذارم و قانون کپیرایت را حتی با ذکر منبع رعایت میکنم.
- در برابر پیامکهای کلاهبرداری هوشیارم و حواسم به امنیت درگاههای بانکی هست.
- حقوق خودم را به عنوان مصرفکنندهی اینترنت میشناسم و میدانم چطور از اطلاعات شخصیام دفاع کنم.
۹ عنصر شهروندی دیجیتال برای کل جامعه
برای اینکه در روزمرگیِ تکنولوژی غرق نشویم، شناخت ۹ عنصر کلیدی شهروندی دیجیتال برای تمام افراد ضروری است. این اصول برای کودکان و نوجوانان، بزرگسالان، کارمندان و سایر اقشار به یک اندازه اهمیت دارد و ما در نوشدارو همیشه به ابعاد مختلف آن پرداختهایم و خواهیم پرداخت:
- دسترسی دیجیتال (Digital Access): این ابتداییترین و مهمترین اصل است. به این معنی که باید تلاش کنیم تا همهی افراد جامعه، فارغ از موقعیت مالی یا جغرافیایی، به اینترنت و تجهیزات مناسب دسترسی برابر داشته باشند.
- آداب دیجیتال (Digital Etiquette): در فضای مجازی باید درست مثل دنیای واقعی ادب را رعایت کنیم؛ مثلاً لحن صحبت ما در یک گروه کاری با گروه خانوادگی متفاوت است.
- تجارت دیجیتال (Digital Commerce): خرید و فروش آنلاین فقط با دیدن یک لوگو امن نمیشود. باید آدرس سایت، درگاه پرداخت، اعتبار فروشنده، شرایط بازگشت کالا و نشانههای کلاهبرداری را هم بررسی کنیم. نماد اعتماد میتواند یکی از نشانهها باشد، اما بهتنهایی تضمین قطعی نیست.
- حقوق و مسئولیتهای دیجیتال (Digital Rights and Responsibilities): در کنار برخورداری از حق آزادی بیان و حریم خصوصی، باید مسئولیت عواقب حرفها و کامنتهای آنلاینمان را بپذیریم.
- سواد دیجیتال (Digital Literacy): یادگیری مداوم و داشتن سواد رسانهای به ما کمک میکند تا بتوانیم اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهیم.
- قوانین دیجیتال (Digital Law): باید از جرایم سایبری مانند هک کردن، انتشار عکس خصوصی دیگران یا ایجاد مزاحمت آگاه باشیم و قوانین این فضا را رعایت کنیم.
- ارتباط دیجیتال (Digital Communication): مهارت انتخاب ابزار مناسب ارتباطی بسیار مهم است؛ مثلاً اینکه بدانیم چه زمانی ایمیل بزنیم، پیامک بدهیم یا تماس تصویری بگیریم.
- سلامت و تندرستی دیجیتال (Digital Health and Wellness): باید مراقب سلامت جسمی (جلوگیری از آسیب به چشم و گردن) و سلامت روانی (مدیریت اعتیاد به گوشی و پرهیز از مقایسهی خود با دیگران) باشیم.
- امنیت دیجیتال (Digital Security): با استفاده از رمزهای عبور قوی، فعال کردن تأیید دومرحلهای و کلیک نکردن روی لینکهای مخرب، از اطلاعات شخصی خود محافظت کنیم.
ضرورت آموزش شهروندی دیجیتال در کنار دروس اصلی مدارس
امروزه که تکنولوژی با تاروپود نظام آموزشی گره خورده، کادر مدرسه باید نگران مسائلی مثل مزاحمتهای سایبری بین همکلاسیها، حواسپرتی در کلاس یا تقلب از طریق اینترنت باشند. آموزش شهروندی دیجیتال میتواند یکی از راههای مهم برای کاهش این رفتارها باشد؛ چون به دانشآموزان کمک میکند پیامدهای رفتار آنلاین خود را بفهمند و کنترل آگاهانهتری روی استفاده از فناوری داشته باشند.
علاوه بر این، گنجاندن آموزش سواد دیجیتال در مدارس میتواند به پر کردن «شکاف دیجیتال» در بین دانشآموزان کشورمان کمک کند. کودکان و نوجوانانِ مناطق روستایی و محروم در مقایسه با همسالان خود در شهرهای بزرگ، تجربهی دیجیتالی بسیار کمتری دارند. ورود سواد رسانهای به دروس اصلی سبب میشود تا این دانشآموزان هم با استفاده از امکانات مدرسه، مهارتهای روز دنیا را بیاموزند و از فرصتهای برابر برای پیشرفت بهرهمند شوند.
در نهایت
شهروندی دیجیتال یعنی بفهمیم فضای آنلاین یک دنیای جدا از زندگی واقعی نیست. حرفی که در یک گروه میزنیم، عکسی که بدون اجازه منتشر میکنیم، خبری که بدون بررسی فوروارد میکنیم یا لینکی که روی آن کلیک میکنیم، میتواند روی امنیت، آرامش و اعتماد دیگران اثر بگذارد.
لازم نیست برای شهروند دیجیتال بهتر بودن کار بزرگی انجام دهیم. گاهی کافی است قبل از بازنشر یک خبر مکث کنیم، حریم خصوصی دیگران را رعایت کنیم، در برابر نبود دسترسی دیجیتال عادلانه بیتفاوت نباشیم و از حسابها و اطلاعات خودمان بهتر مراقبت کنیم. اینترنت سالمتر با همین رفتارهای کوچک شروع میشود و نوشدارو هم با همین هدف در کنار شما است.
