وقتی حرف از جاسوسافزار میشود، ذهنها سراغ نرمافزارهای پیچیده میرود؛ اما جاسوسافزاری که باید واقعاً نگرانش باشید، چیز دیگری است: یک اپلیکیشن ارزانقیمت که در پوشش «کنترل والدین» یا «ضدسرقت» فروخته میشود و کسی که به گوشی قفلگشوده شما دسترسی داشته (مثلاً اکس شما!) آن را نصب کرده است. به این دسته از ابزارها «استاکرور» (Stalkerware) میگویند.
خبر بد این است که طبق گزارش سالانه کسپرسکی، در پنج سال گذشته بیش از ۱۲۷ هزار کاربر در جهان با استاکرور روی گوشیشان مواجه شدهاند و ایران هم در سالهای اخیر بین کشورهای با آمار بالا بوده؛ اما خبر خوب مهمتر است: نصب استاکرور تقریباً همیشه به دسترسی فیزیکی به گوشی شما نیاز دارد. یعنی برخلاف هکرهای ناشناس آنسوی دنیا، اینجا دایره احتمالات محدود است و پیدا کردن و بیرون انداختنش هم دست خود شماست.
استاکرور با ویروس چه فرقی دارد؟
استاکرور بدافزاری نیست که با کلیک روی یک لینک آلوده وارد گوشی شود. یک ابزار تجاری است که آشکارا فروخته میشود و نصبش نه مهارت هک میخواهد و نه نقطهضعف امنیتی خاصی در گوشی شما؛ فقط چند دقیقه دسترسی به گوشیِ باز، کار را تمام میکند!
این اپلیکیشن بعد از نصب، خودش را پنهان میکند (و گاهی با نام و آیکونی شبیه ابزارهای سیستمی ظاهر میشود) و بسته به نوعش میتواند پیامها، تماسها، موقعیت مکانی و حتی تصویر صفحه موبایل شما را برای نصبکننده بفرستد.
همین نیاز به دسترسی فیزیکی است که استاکرور را به ابزار محبوب کنترلگری در روابط تبدیل کرده: کسی که رمز گوشیتان را میدانسته یا گوشی را برایتان تنظیم کرده، فرصت نصبش را هم داشته است.
نشانههای هشدار
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی اثبات چیزی نیست؛ اما کنار هم ارزش بررسی دارند:
- خالی شدن سریع و بیدلیل باتری، داغ شدن گوشی در حالت بیکاری و جهش ناگهانی مصرف اینترنت
- اپلیکیشنهایی در فهرست برنامهها که یادتان نمیآید نصب کرده باشید
- فعال شدن مرموز گزینه «نصب از منابع ناشناس» (Install unknown apps) در اندروید
- و مهمترین نشانه که فنی هم نیست: او چیزهایی میداند که نباید بداند؛ جزئیات مکالمهها، قرارها و مکانهایی که رفتهاید
ائتلاف جهانی مقابله با استاکرور (Coalition Against Stalkerware) توصیه میکند این موارد را با تاریخ و جزئیات یادداشت کنید؛ هم برای تشخیص الگو و هم بهعنوان مستندات احتمالی آینده.
برخی استاکرورها هیچ ردپای محسوسی ندارند؛ پس نبودِ این نشانهها هم بهمعنای پاک بودن گوشی نیست. اگر شک جدی دارید، بازرسی زیر را انجام دهید.
بازرسی گوشی اندرویدی؛ چهار ایستگاه
اگر گوشی اندرویدی دارید، این چهار بخش را بهترتیب بررسی کنید؛ هر ایستگاه فقط چند دقیقه وقت میگیرد.
ایستگاه اول؛ سرویسهای دسترسپذیری (Accessibility)
استاکرورها معمولاً از این بخش سوءاستفاده میکنند؛ چون به آنها اجازه میدهد محتوای صفحه و تایپ شما را بخوانند:
- وارد Settings (تنظیمات) گوشی شوید؛
- گزینه Accessibility (دسترسپذیری) را باز کنید؛
- فهرست سرویسهای دانلودشده را بررسی کنید.
سرویسی که نمیشناسید، بهخصوص با نامهای عمومی و فریبندهای مثل «Device Health» یا حتی خودِ «Accessibility»، مشکوک است.
ایستگاه دوم؛ اپلیکیشنهای مدیر دستگاه (Device Admin)
- وارد Settings (تنظیمات) شوید؛
- روی گزینه Security (امنیت) بزنید (بسته به برند گوشی، ممکن است این بخش زیر More security settings باشد)؛
- فهرست Device admin apps را باز کنید.
اپ ناشناسی که اینجا مجوز گرفته، عملاً حذفنشدنی شده است و باید همینجا مجوزش را لغو کنید.
ایستگاه سوم؛ فهرست کامل اپلیکیشنها
- وارد Settings (تنظیمات) شوید؛
- گزینه Apps (برنامهها) را باز کنید؛
- همه اپها، از جمله اپهای سیستمی، را مرور کنید و دنبال نامهای ناآشنا بگردید.
ایستگاه چهارم؛ Play Protect
در اپ گوگلپلی روی آیکون پروفایل بزنید و وضعیت Play Protect را ببینید. دستورالعمل نصب بیشتر استاکرورها از نصبکننده میخواهد اول Play Protect را خاموش کند؛ پس اگر خاموش است، خودش یک علامت سؤال بزرگ است. روشنش کنید و اسکن بگیرید.
به Play Protect اکتفا نکنید؛ در آزمایش بنیاد مرز الکترونیکی (EFF) در پایان ۲۰۲۵، Play Protect فقط ۵۳ درصد از نمونههای استاکرور را شناسایی کرد، در حالی که برخی ضدویروسهای شناختهشده تقریباً همه نمونهها را یافتند. یک اسکن با ضدویروس معتبر، مکمل خوبی است.
بازرسی آیفون؛ ماجرا متفاوت است
معماری بسته iOS نصب مخفیانه اپ جاسوسی را بسیار دشوار میکند و به همین دلیل استاکرورِ نصبشده روی آیفون نادر است. در عوض، مسیر رایجِ کنترلگری در آیفون چیز دیگری است: دسترسی به اکانت شما، نه دستگاه شما. کسی که رمز اپلآیدی (Apple Account) شما را بداند یا با شما در یک اپلآیدی مشترک باشد، بدون هیچ بدافزاری به عکسها، پیامها و موقعیت شما میرسد.
پروفایلهای مدیریتی
- وارد Settings (تنظیمات) شوید؛
- به بخش General (عمومی) بروید؛
- گزینه VPN & Device Management را باز کنید.
اگر پروفایلی نمیبینید، یعنی چیزی نصب نیست. پروفایل ناشناس را میتوانید با Delete Profile حذف و سپس گوشی را ریاستارت کنید.
دستگاههای متصل به حساب
- وارد Settings (تنظیمات) شوید؛
- بالای صفحه روی نام خودتان بزنید؛
- فهرست دستگاههای متصل را در پایین صفحه ببینید.
دستگاهی که نمیشناسید یا دستِ اوست را حذف کنید.
بکاپ آیکلود و Find My
اگر iCloud Backup بیآنکه شما فعالش کرده باشید روشن است، بررسی کنید نسخه پشتیبان به کجا میرود. در اپلیکیشن Find My هم مطمئن شوید موقعیت مکانی شما با شخص دیگری به اشتراک گذاشته نشده باشد.
نوشدارو پلاس
در iOS 16 به بعد، قابلیت «بررسی ایمنی» (Safety Check) در مسیر Settings و سپس Privacy & Security تمام اشتراکگذاریها و دسترسیها را یکجا نشانتان میدهد. اپل این قابلیت را دقیقاً برای چنین موقعیتهایی ساخته است.
پیدایش کردید؟ صبر کنید
واکنش طبیعی حذف فوری است؛ اما نهادهای حمایت از قربانیان توصیه دیگری دارند: قبل از حذف، فکر و برنامهریزی کنید. دو دلیل دارد:
- حذف استاکرور بلافاصله برای نصبکننده قابلتشخیص است و تجربه نشان داده که ممکن است رفتار کنترلگرانه یا آزار را تشدید کند
- خودِ اپ نصبشده مدرک است؛ اگر قصد شکایت دارید (نصب چنین ابزاری مصداق دسترسی غیرمجاز و شنود است)، حذفش یعنی از بین بردن مهمترین سندتان
از صفحههای مربوطه (نام اپ، مجوزهایش و تنظیماتش) با دستگاه دیگری عکس بگیرید و اگر احساس خطر میکنید، پیش از هر اقدامی با یک فرد مورد اعتماد یا مشاور حقوقی مشورت کنید. تا آن زمان، گفتگوهای حساس را با گوشی امنِ دیگری انجام دهید.
پاکسازی قطعی و بازسازی
وقتی تصمیم به پاکسازی گرفتید، به حذف تکاپ اکتفا نکنید؛ مطمئنترین راه «بازگردانی گوشی به تنظیمات کارخانه» (Factory Reset) است. پیش از آن از مخاطبین و عکسهایتان نسخه پشتیبان بگیرید؛ اما از بازگردانی کامل بکاپ قدیمی خودداری کنید، چون ممکن است آلودگی را برگرداند. بعد از ریست:
- اپها را فقط از فروشگاه رسمی و فقط بهقدر نیاز نصب کنید
- رمز همه حسابهای مهم را از همین دستگاهِ تمیز عوض کنید و احراز هویت دوعاملی را فعال کنید
- رمز صفحه جدیدی بگذارید که قابل حدس نباشد و آن را با هیچکس به اشتراک نگذارید
استاکرور بر یک فرض بنا شده: اینکه شما هرگز دنبالش نمیگردید. همین که فهرست اپها و مجوزهای گوشیتان را هر چند وقت یکبار مرور کنید، آن فرض را باطل کردهاید.
