بسیاری از والدین و مربیان تصور می‌کنند که آموزش سواد رسانه‌ای و امنیت دیجیتال باید از زمانی شروع شود که کودک صاحب گوشی هوشمند یا تبلت شخصی می‌شود، در حالی که شکل‌گیری رفتار امن در فضای آنلاین، فرایندی تدریجی و بلندمدت است و نمی‌توان آن را به سن یا ابزار خاصی محدود کرد.
کودک پیش از آنکه تلفن همراه مستقلی داشته باشد، از طریق تلویزیون، ویدیوهای اینترنتی، بازی‌ها و شبکه‌های اجتماعیِ اطرافیان با دنیای رسانه در تماس است. به همین دلیل، مهارت‌هایی مانند پرسشگری، تشخیص درست از نادرست، اعتماد نکردن به هر محتوایی و فکر کردن پیش از کلیک کردن، باید از سال‌های اولیه‌ی کودکی و در بستر تجربه‌های ساده‌ی روزانه تقویت شوند.
رویارویی با دنیای دیجیتال، بدون سپر دفاعی؟
تصور کنید تصمیم بگیریم آموزش خواندن و نوشتن را تا وقتی که بچه‌ها آماده‌ی خواندنِ کتاب‌های قطور و سنگین شوند، به تعویق بیندازیم. یا اینکه یادگیری مفاهیم اجتماعی را تا روز قبل از سن قانونی رای‌دهی متوقف کنیم. بی‌شک چنین کاری منطقی نیست؛ ما مفاهیم پایه را از خردسالی شروع می‌کنیم تا ذهن کودک آرام‌آرام برای درک مسائل پیچیده آماده شود.
اما وقتی پای رسانه، اخبار، بازی‌های ویدیویی و فضای دیجیتال به میان می‌آید، اغلب رویکرد متفاوتی داریم. بررسی‌های اخیرِ وضعیت آموزشی نشان می‌دهد که آموزش مهارت‌های سواد رسانه‌ای باید از همان اولین سال‌های ورود به مدرسه یا پیش‌دبستانی شروع شود.
اگر می‌خواهیم نوجوانانی داشته باشیم که در مواجهه با اخبار جعلی، کلاهبرداری‌های آنلاین، افراد سودجو در شبکه‌های اجتماعی یا محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، فریب نخورند، نمی‌توانیم تا نوجوانی صبر کنیم. آن‌ها باید مهارتِ تفکر انتقادی را از زمانی که در حال تماشای انیمیشن‌های کودکانه هستند، تمرین کنند.
چالش آموزش به کودکان خردسال
برای آموزش سواد دیجیتال به کودکان زیر ۸ سال با چالش مهمی روبه‌رو هستیم؛ آن‌ها هنوز مهارت خواندن و نوشتنِ پیشرفته را یاد نگرفته‌اند تا بتوانند مقالات را تحلیل کنند. از طرفی، پلتفرم‌های پیشرفته یا ابزارهای هوش مصنوعی نیز برای کودکان زیر ۱۳ سال مجاز نیستند. پس چطور باید این مهارت را آموزش داد؟
خوشبختانه در این رابطه نیازی به ابزارهای پیچیده ندارید. فقط لازم است تغییرات کوچکی در الگوهای مکالمات روزمره خود شما با کودکان ایجاد کنید.
۴ تمرین ساده برای تقویت نگاه نقادانه کودک
مربیان و والدین می‌توانند از راهکارهای ساده زیر برای تبدیل کردن کودکان به مخاطبانی هوشمند استفاده کنند:
۱. آموزش ارزیابی منابع (چرا به این محتوا اعتماد کردیم؟)
هر بار که کتابی برای کودک می‌خوانید یا انیمیشنی برایش پخش می‌کنید، در یک یا دو جمله هدف‌تان را از این انتخاب بگویید.
مثال: «تو درباره‌ی فضا از من سوال کردی. من این ویدیو را برایت انتخاب کردم، چون کسی که در آن حرف می‌زند یک فضانورد واقعی است و می‌داند آنجا چه خبر است.»
با این کار کودک به مرور یاد می‌گیرد که به هر عکس یا ویدیویی در اینترنت قابل اعتماد نکند و انتخاب محتوا باید بر اساس «اعتبار منبع» و «تخصص» باشد.
۲. درک مفهوم بازنمایی و هویت (چطور دیده می‌شویم؟)
ما معمولاً در محیط خانه یا مدرسه، روی وسایل شخصی بچه‌ها (کمد، لیوان، تبلت) برچسب یا عکسی می‌چسبانیم تا آن‌ها را از سایر وسایل جدا کنیم. در دنیای دیجیتال هم همین کار را انجام دهید؛ از کودک بخواهید شکل یا نمادی را انتخاب کند که معرف شخصیت او باشد.
سپس برای مثال بپرسید: «چرا عکس مرد عنکبوتی را انتخاب کردی؟ آیا بقیه با دیدن این عکس می‌فهمند این کمد توست؟»
این بازی ساده، پایه و اساس درکِ «هویت دیجیتال و آواتارها» در آینده است. کودک یاد می‌گیرد که در فضای رسانه، هر تصویر یا نمادی قرار است پیامی درباره افراد به مخاطب بدهد و ما می‌توانیم انتخاب کنیم که چطور دیده شویم.
۳. تقویت قدرت پرسشگری و درخواست مدرک (از کجا معلوم؟)
وقتی کودک در حال تماشای انیمیشن یا سرگرم بازی در گوشی است، مکث کنید و نظرش را بپرسید. وقتی او پاسخی داد، بلافاصله بگویید: «از کجا این را می‌دانی؟ چه چیزی دیدی یا شنیدی که باعث شد این‌طور فکر کنی؟».
اگر این کار را به یک عادت تبدیل کنید، کودک متوجه می‌شود که هر ادعایی نیاز به مدرک و دلیل دارد. این عادت می‌تواند یکی از پایه‌های تشخیص ادعاهای بی‌مدرک و محتوای گمراه‌کننده باشد.
۴. آموزش پرسیدن ۵ سوال طلایی
سواد رسانه‌ای یعنی خلقِ پرسش، نه صرفاً پیدا کردن پاسخ! به جای اینکه فقط شما از کودک سوال کنید، به او یاد بدهید هنگام مواجهه با هر محتوایی (بازی، کارتون، تبلیغات اسباب‌بازی) سوالات زیر را در ذهنش مرور کند:
- این محتوا برای چه کسی است؟
- از من می‌خواهد چه کاری انجام دهم (یا چه فکری کنم)؟
- چرا می‌خواهند من آن کار را انجام دهم (یا آن‌طور فکر کنم)؟
- اگر کاری را که می‌خواهند انجام دهم، آیا خانواده‌ام به من افتخار خواهد کرد؟
- چه چیزی دیدم یا شنیدم که باعث شد این فکر را بکنم؟ از کجا می‌دانم؟
آموزش امنیت، نه القای ترس!
بسیاری از ما، فضای دیجیتال را یک تهدید وحشتناک می‌بینیم و می‌خواهیم با ترساندن کودکان یا محدود کردن‌های بدون توضیح، از آن‌ها محافظت کنیم. اما آیا ما ریاضی یا خواندن را فقط به دلیل ترس از بی‌سوادی آموزش می‌دهیم؟ خیر، ما آن‌ها را برای «توانمند شدنِ» کودک یاد می‌دهیم.
سواد دیجیتال نیز نوعی مهارت زندگی است. به‌جای آنکه مدام در اضطراب و ترسِ ناشی از تأثیرات اینترنت دست و پا بزنیم، بهتر است روی ایجاد «عادت‌های ذهنی» تمرکز کنیم. وقتی سواد رسانه‌ای را به کودک معرفی کنیم، او خلع‌سلاح نمی‌شود، بلکه یاد می‌گیرد در دنیای فناوری و دیجیتال، امن‌تر، آگاهانه‌تر و مسلط‌تر تصمیم بگیرد.
آدرس مطلب: https://nooshdaroo.ir/parental-control/why-teach-digital-literacy-to-children/
