چکی که گرفته‌اید برگشت خورد؟ راهنمای جامع گرفتن پول‌ به سه روش قانونی

ماشین‌تان را فروخته‌اید و بخشی از پول را با چک گرفته‌اید؛ اما روز سررسید، بانک می‌گوید حساب موجودی کافی ندارد. حالا باید از کجا شروع کنید و کدام راه برای گرفتن پولتان مناسب‌تر است؟

برگشت خوردن چک به معنای از دست‌رفتن طلب نیست، اما انتخاب مسیر اشتباه می‌تواند پیگیری را دشوارتر کند. در این راهنما، از نخستین اقدام در بانک شروع می‌کنیم و سه راه دعوای حقوقی، اجرائیه دادگاه و اجرای ثبت را ساده و عملی توضیح می‌دهیم.

قدم اول: از بانک گواهی عدم پرداخت بگیرید

پیامک بانک رسیده یا در بانک به شما گفته‌اند که چک پاس نمی‌شود. اولین کار شما گرفتن «گواهی عدم پرداخت» است؛ برگه‌ای که از بانک می‌گیرید و نشان می‌دهد پول چک را نپرداخته است. همه‌ی راه‌های بعدی برای گرفتن پول، از دادگاه تا اداره ثبت، به همین برگه تکیه دارند.

برای گرفتن گواهی به کدام شعبه برویم؟

گواهی را بانکی می‌دهد که چک عهده‌ی آن صادر شده است؛ یعنی بانکی که نامش روی چک آمده. لازم نیست سراغ همان شعبه‌ای بروید که صادرکننده در آن حساب دارد. سیستم بانک یکپارچه است و می‌توانید به هر شعبه‌ای از همان بانک در هر جای کشور مراجعه کنید.

اگر در حساب صادرکننده پول هست، اما کمتر از مبلغ چک، می‌توانید از بانک بخواهید همان مقدار موجود را به شما بپردازد. در این حالت گواهی فقط برای باقی‌مانده‌ی پرداخت‌نشده (کسری مبلغ) صادر می‌شود. مثلاً اگر خریدار ماشین‌تان یک چک صیادی ۱۲۰ میلیون تومانی داده و در حسابش ۷۰ میلیون تومان هست، می‌توانید همین ۷۰ میلیون را بگیرید و گواهی برای ۵۰ میلیون باقی‌مانده صادر می‌شود.

گواهی عدم پرداخت باید چه اطلاعاتی داشته باشد؟

پیش از اینکه از بانک بیرون بیایید، گواهی را بخوانید و اگر چیزی جا افتاده یا اشتباه نوشته شده، همان‌جا به بانک بگویید. گواهی ناقص می‌تواند در همه‌ی راه‌ها برایتان دردسر درست کند؛ از اجرائیه دادگاه و اجرای ثبت تا دعوا علیه ظهرنویس‌ها و حتی حساب خسارت دیرکرد از تاریخ سررسید.

این موارد باید به‌روشنی در گواهی آمده باشد:

چه مدارکی را نگه داریم؟

این مدارک را یک‌جا و کنار هم نگه دارید. اگر کار به دادگاه بکشد و صادرکننده مثلاً بگوید بدهکار نیست یا پول را داده است، همین‌ها به کارتان می‌آید:

اگر چک‌تان صیادی است، احتمالاً پیش‌تر و هنگام دریافت آن وضعیت ثبتش را بررسی کرده‌اید؛ با این‌حال، بد نیست مطمئن شوید چک با مبلغ و تاریخ درست به نام شما ثبت شده است. چون اگر در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، برای مطالبه پول آن باید از راه دعوای حقوقی اقدام کنید.

بانک مرکزی برای این کار در سایتش خدمتی به نام «استعلام چک براساس اقلام اطلاعاتی چک» گذاشته است. در آن، این چهار مورد را وارد می‌کنید:

• شناسه صیادی چک
• کد ملی خودتان (به‌عنوان گیرنده‌ی چک)
• تاریخ سررسید چک
• مبلغ چک

جواب استعلام نشان می‌دهد چک به نام شما ثبت شده است یا نه و همین جواب معلوم می‌کند کدام راه‌ها پیش رویتان باز است. مثلاً پول چک صیادی ثبت‌نشده را فقط از راه دعوای حقوقی در دادگاه می‌شود خواست.

قدم سوم: راه مناسب گرفتن پول را انتخاب کنید

هیچ راهی برای همه چک‌ها بهترین نیست. انتخاب شما به وضعیت ثبت چک، علت صدور آن، وجود یا عدم وجود اختلاف با صادرکننده و اموالی که از او می‌شناسید بستگی دارد.

وضعیت شما	راه مناسب‌تر	چه چیزی می‌توانید بخواهید؟	محدودیت مهم
چک در صیاد ثبت نشده، بر سر بدهی اختلاف وجود دارد یا خسارت دیرکرد را هم می‌خواهید.	دعوای حقوقی	مبلغ چک یا باقی‌مانده آن، خسارت دیرکرد و هزینه‌های قانونی	نیازمند رسیدگی دادگاه است.
چک در صیاد ثبت شده و شرایط قانونی اجرائیه را دارد.	اجرائیه دادگاه	مبلغ پرداخت‌نشده چک و حق‌الوکاله طبق تعرفه	خسارت دیرکرد را باید جداگانه بخواهید.
از صادرکننده مال مشخصی می‌شناسید که قابل توقیف است؛ مثلاً خودرو، زمین یا ملکی که به نام اوست و مشمول مستثنیات دین نمی‌شود.	اجرای ثبت	مبلغ چک	خسارت دیرکرد نیازمند دعوای جداگانه است.

دعوای حقوقی: وقتی اختلاف جدی دارید یا خسارت دیرکرد می‌خواهید

در این راه به دادگاه «دادخواست» می‌دهید؛ یعنی درخواستی رسمی و کتبی که در آن پول‌تان را مطالبه می‌کنید. در همین دادخواست می‌توانید این‌ها را باهم بخواهید:

• مبلغ چک: کل مبلغ، یا اگر بخشی از آن پرداخت شده، باقی‌مانده‌اش.
• خسارت دیرکرد: مبلغی که بابت دیر رسیدن پول به طلب‌تان اضافه می‌شود.
• هزینه‌های پرونده: هزینه‌ی دادرسی (پولی که برای رسیدگی به دادگاه می‌دهید) و هزینه‌هایی مثل حق‌الوکاله (دستمزد وکیل) و کارشناسی.
• تأمین خواسته: یعنی از دادگاه بخواهید اموال بدهکار را موقتاً توقیف کند.

دادخواست را باید به «دادگاه صالح» بدهید؛ یعنی دادگاهی که اجازه دارد به پرونده‌تان رسیدگی کند. در دعوای چک، انتخاب با شماست و می‌توانید سراغ دادگاه یکی از این سه محل بروید:

مزیت اصلی این راه همین است که دادگاه به اختلاف‌ها هم رسیدگی می‌کند؛ مثلاً اینکه اصلاً بدهی‌ در کار بوده یا نه، یا اینکه چک بابت ضمانت بوده است. اگر خریدار ماشین‌تان بگوید معامله به هم خورده و بدهکار نیست، دادگاه در همین پرونده حرف و مدرک هر دو طرف را بررسی می‌کند.

بعد از صدور حکم چه می‌شود؟

اگر دادگاه به نفع شما حکم بدهد، کار به «اجرای احکام» دادگاه می‌رسد؛ بخشی که حکم‌ها را اجرا می‌کند. این بخش با توقیف اموال بدهکار، گرفتن پول از او را پیگیری می‌کند.

نمونه‌ی متن دادخواست مطالبه وجه چک را در بخش‌های بعدی آورده‌ایم.

اجرائیه دادگاه: شروع سریع‌تر، با چهار شرط

قانون صدور چک اجازه می‌دهد بدون طی کردن یک دعوای کامل، از دادگاه «اجرائیه» بگیرید (ماده ۲۳ همین قانون). اجرائیه دستوری است که فرایند گرفتن پول از صادرکننده (وصول) را شروع می‌کند.

این راه فقط وقتی باز است که چک‌تان هر چهار شرط زیر را با هم داشته باشد. چک و گواهی عدم پرداخت را جلویتان بگذارید و این موارد را یکی‌یکی بررسی کنید:

برای بررسی دو شرط آخر، قسمت «علت عدم پرداخت» را در گواهی بخوانید. اگر علت، نبودن یا کافی نبودن موجودی حساب باشد، از این بابت مانعی نیست؛ چون این با حالتی که صادرکننده دستور عدم پرداخت داده است (ماده ۱۴ قانون صدور چک) فرق دارد. بقیه‌ی مشخصاتی که گواهی باید داشته باشد، در بخش «قدم اول: از بانک گواهی عدم پرداخت بگیرید» آمده است.

برای چک صیادی‌ای که در سامانه صیاد ثبت نشده، این راه از اول بسته است؛ توضیحش را پایین‌تر آورده‌ایم.

درخواست اجرائیه را کجا ثبت کنید؟

درخواست اجرائیه را همراه گواهی عدم پرداخت، در یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌کنید. دادگاه اجرائیه را برای مبلغ پرداخت‌نشده‌ی چک (کسری مبلغ) و حق‌الوکاله‌ی وکیل طبق تعرفه صادر می‌کند. خسارت دیرکرد را نمی‌شود در همین درخواست مطالبه کرد؛ برای آن باید جداگانه دادخواست بدهید.

بعد از ابلاغ اجرائیه، یعنی وقتی رسماً به اطلاع صادرکننده رسید، او ۱۰ روز فرصت دارد یکی از این کارها را بکند:

• بدهی را بپردازد.
• با موافقت شما، ترتیبی برای پرداخت بدهد.
• مالی از خودش معرفی کند.

اگر هیچ‌کدام را انجام ندهد، به درخواست شما عملیات اجرایی طبق قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی ادامه پیدا می‌کند. این ۱۰ روز فرصتی برای صادرکننده است، نه مهلتی که شما باید در آن کاری بکنید.

برای دعوا علیه خود صادرکننده هم، بعد از گرفتن گواهی، مهلت خاصی پیش‌بینی نشده است. مهلت‌های کوتاه به ظهرنویس‌ها مربوط است، یعنی کسانی که چک را پیش از شما داشته‌اند و با پشت‌نویسی یا انتقال به نفر بعد داده‌اند؛ این مهلت‌ها در بخش «تا کی فرصت دارید؟» آمده است.

آیا صادرکننده می‌تواند به اجرائیه اعتراض کند؟

شروع این راه سریع‌تر است، اما جای رسیدگی کامل را نمی‌گیرد. اگر صادرکننده دلیل قانونی داشته باشد، می‌تواند دعوای «ابطال اجرائیه» مطرح کند؛ یعنی از دادگاه بخواهد اجرائیه را باطل کند. در شرایطی هم که قانون تعیین کرده، می‌تواند توقف اجرا را بخواهد؛ اما فقط ادعا کردن یا مطرح کردن دعوا لزوماً اجرا را متوقف نمی‌کند.

اجرای ثبت: بدون حکم دادگاه

در راه سوم، به‌جای دادگاه سراغ اداره ثبت می‌روید. چک‌هایی که عهده‌ی بانک‌های ایرانی صادر شده‌اند، در حکم «سند لازم‌الاجرا» هستند (ماده ۲ قانون صدور چک). یعنی برای وصول پول‌شان لازم نیست اول از دادگاه حکم بگیرید؛ می‌توانید از راه اجرای ثبت اقدام کنید.

چهار شرطی که برای اجرائیه دادگاه گفتیم، برای اجرای ثبت لازم نیست. پس اگر مثلاً در متن چک نوشته‌اند بابت ضمانت است، این راه به رویتان باز است؛ البته اگر صادرکننده بگوید بدهکار نیست، می‌تواند از دادگاه بخواهد اجرائیه را باطل کند.

برای این راه، بعد از گرفتن گواهی عدم پرداخت به «اجرائیات اداره ثبت» مراجعه می‌کنید؛ بخشی از اداره ثبت که کار وصول را انجام می‌دهد. مدارک لازم معمولاً این‌هاست:

• اصل چک
• گواهی عدم پرداخت
• مدارک هویتی خودتان
• اگر کس دیگری به‌جای شما پیگیری می‌کند، مدرک نمایندگی او
• اطلاعات لازم برای شناسایی صادرکننده، و اگر مالی از او سراغ دارید، اطلاعات آن مال

نمونه‌ی درخواست اجرائیه از اداره ثبت را هم در بخش نمونه‌ها آورده‌ایم.

شکایت کیفری چه می‌شود؟

در کنار این سه راه، برای بعضی چک‌های برگشتی می‌توان شکایت کیفری هم کرد. این مسیر برای تعقیب و مجازات صادرکننده چک بلامحل است و به‌تنهایی پول شما را وصول نمی‌کند. اگر بخواهید وجه چک را هم در همان پرونده بگیرید، باید پس از صدور کیفرخواست و ارجاع پرونده به دادگاه، دادخواست ضرر و زیان جداگانه‌ای بدهید. به همین دلیل، شکایت کیفری را در جدول سه راه اصلی گرفتن پول نیاورده‌ایم.

شکایت کیفری سه شرط دارد:

• نخست، مهلت‌ها؛ باید چک را ظرف شش ماه از تاریخ صدورش به بانک برده باشید و ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت هم شکایت کنید.
• دوم، حق شکایت اصولاً با کسی است که نخستین بار چک را به بانک برده است.
• سوم، اگر ثابت شود چک سفیدامضا، مشروط، تضمینی، وعده‌دار یا بدون تاریخ بوده است، صادرکننده را نمی‌توان تعقیب کیفری کرد.

البته در هیچ‌یک از این حالت‌ها طلب شما خودبه‌خود از بین نمی‌رود؛ فقط راه کیفری بسته می‌شود. پس پیش از هر اقدامی بررسی کنید که چک قابل پیگیری کیفری هست یا نه. با این کار نه مهلت‌ها را از دست می‌دهید و نه وقت‌تان صرف شکایتی می‌شود که به نتیجه نمی‌رسد.

هزینه‌ها چقدر است و گردن کیست؟

وقتی پول فروش ماشین‌تان در یک چک برگشتی گیر کرده، طبیعی است بپرسید پس گرفتنش چقدر خرج دارد. بعضی هزینه‌ها با خودتان است، اما بخشی از آن‌ها را می‌توانید از صادرکننده بخواهید.

آنچه خودتان می‌پردازید، در هر راه فرق دارد:

• دعوای حقوقی: اول هزینه‌ی دادرسی را می‌دهید که بر اساس مبلغی که مطالبه می‌کنید حساب می‌شود. در مرحله‌ی اول رسیدگی (بدوی)، این هزینه ۲٫۵ درصد تا ۲۰ میلیون تومان و ۳٫۵ درصد برای مبالغ بیشتر از آن است (قانون بودجه ۱۴۰۵)؛ مثلاً برای چک ۱۲۰ میلیون تومانی ماشین، معادل ۴ میلیون تومان می‌شود. ممکن است دفتر خدمات الکترونیک قضایی هم هزینه‌ای بگیرد. موقع اجرای حکم هم ۵ درصد مبلغی که دادگاه به آن حکم داده (محکوم‌به) بابت هزینه‌ی اجرا کسر می‌شود.
• اجرائیه دادگاه: ثبت درخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی کمتر از ۲۰۰ هزار تومان هزینه دارد (پاییز ۱۴۰۵). موقع اجرا هم ۵ درصد مبلغ چک (نیم‌عشر) کسر می‌شود و به حساب دولت می‌رود.
• اجرای ثبت: هنگام وصول، ۵ درصد مبلغ چک بابت هزینه‌ی اجرا کسر می‌شود.

در مقابل، این هزینه‌ها را می‌توانید از صادرکننده بخواهید:

• در دعوای حقوقی: هزینه‌ی دادرسی، حق‌الوکاله (دستمزد وکیل) و هزینه‌ی کارشناسی.
• در اجرائیه دادگاه: حق‌الوکاله‌ی وکیل، که دادگاه آن را طبق تعرفه در نظر می‌گیرد.
• در هر سه راه: هزینه‌ی اجرا، یعنی همان ۵ درصدی که موقع اجرا کسر می‌شود؛ این مبلغ از اموال صادرکننده قابل وصول است.

تا کی فرصت دارید؟

جواب به این بستگی دارد که پول را از چه کسی می‌خواهید. برای دعوا علیه خود صادرکننده، قانون بعد از گرفتن گواهی عدم پرداخت مهلت خاصی تعیین نکرده است و او در هر حال مسئول پرداخت چک می‌ماند. مهلت کوتاه فقط به ظهرنویس‌ها مربوط است و همین‌جاست که صبر کردن می‌تواند حق‌تان را در برابر آن‌ها از بین ببرد.

برای اینکه بتوانید از ظهرنویس‌ها هم پول را بخواهید، گواهی عدم پرداخت باید در مهلت‌های زیر صادر شده باشد. این مهلت‌ها از تاریخ سررسید چک، یعنی تاریخی که روی چک نوشته شده، حساب می‌شوند (مواد ۳۱۵ و ۳۱۷ قانون تجارت):

• محل صدور و محل پرداخت در یک شهر: ۱۵ روز
• صدور در یک شهر ایران، پرداخت در شهر دیگری از ایران: ۴۵ روز
• صدور در خارج از ایران، پرداخت در ایران: ۴ ماه

اگر این مهلت بگذرد، ظهرنویس‌ها دیگر کنار صادرکننده، مسئول پرداخت چک نیستند؛ البته ممکن است دادگاه در شرایط دیگری ظهرنویس را مسئول بداند. حق‌تان در برابر صادرکننده هم باقی می‌ماند. پس اگر چک از دست کس دیگری به شما رسیده، رفتن به بانک برای گرفتن گواهی عدم پرداخت را عقب نیندازید.

بعد از گرفتن گواهی هم برای طرح دعوا علیه ظهرنویس‌ها یک سال از تاریخ گواهی عدم پرداخت فرصت دارید (ماده ۲۸۶ قانون تجارت).

چک صیادی‌ام در سامانه ثبت نشده؛ باز هم می‌شود پول را گرفت؟

بله، اما فقط از راه دادگاه. شاید با همان استعلامی که در قدم اول گفتیم دیده باشید چک به نام شما در سامانه صیاد ثبت نشده است. این به آن معنا نیست که پول‌تان از دست رفته؛ فقط راه‌های کمتری برای گرفتنش دارید.

دلیلش این است که چک‌های صیادیِ مشمولِ مقرراتِ جدید باید در سامانه صیاد ثبت شوند. اگر چک به کس دیگری داده شود، این انتقال هم باید همان‌جا ثبت شود (ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک). ملاک ساده این است: چکی که در سامانه صیاد ثبت شده باشد، مشمول مقررات قانون صدور چک است.

اگر چک در سامانه ثبت نشده باشد، اعتبار قانونی‌اش را از دست نمی‌دهد، اما «سند عادی» حساب می‌شود؛ یعنی با آن مثل چک ثبت‌شده رفتار نمی‌شود. این فرق‌ها را بدانید:

• فقط از راه دادگاه: باید در دادگاه دعوای مطالبه طرح کنید، یعنی همان دعوای حقوقی؛ اجرائیه دادگاه و اجرای ثبت به رویتان بسته است.
• توقیف اموال صادرکننده: ممکن است لازم شود برای آن مبلغی با عنوان «خسارت احتمالی» بسپارید، در حالی که چک ثبت‌شده بعد از گرفتن گواهی عدم پرداخت از این کار معاف است.
• قواعد قانون مدنی: رابطه‌ی شما و صادرکننده تابع قواعد عمومی قانون مدنی است، یعنی قواعد کلی طلب و بدهی. نتیجه‌ی پرونده هم بیشتر به دفاع صادرکننده بستگی دارد؛ مثلاً اینکه بگوید امضا جعلی است یا بدهکار نیست.
• خسارت دیرکرد: خسارت دیرکرد این چک از تاریخ خود چک حساب نمی‌شود؛ دادگاه آن را از زمانی حساب می‌کند که پول‌تان را مطالبه کرده‌اید و این زمان را هم خود دادگاه تشخیص می‌دهد.

پس ثبت نشدن چک پایان کار نیست؛ اما آن را با چک ثبت‌شده هم یکسان تلقی نکنید. وقت‌تان را صرف اجرائیه یا اجرای ثبت نکنید؛ راه این چک دادگاه است.

خسارت دیرکرد چک از چه زمانی حساب می‌شود؟

همان چک ۱۲۰ میلیون تومانی ماشین را در نظر بگیرید. هرچه پولش دیرتر به دست‌تان برسد، قیمت‌ها بالاتر رفته‌اند و ۱۲۰ میلیون تومان کمتر می‌ارزد. خسارت دیرکرد، که در قانون «خسارت تأخیر تأدیه» نام دارد، برای جبران همین است: مبلغی که بابت دیر رسیدن پول به طلب‌تان اضافه می‌شود.

اگر چک در سامانه صیاد ثبت شده و مشمول مقررات ویژه باشد، این خسارت از تاریخی که روی چک نوشته شده حساب می‌شود؛ نه از روزی که به بانک رفته‌اید یا دادخواست داده‌اید (رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ دیوان عالی کشور، ۱ تیر ۱۴۰۰). پس حتی مدت‌زمانی که پیش از دادن دادخواست گذشته است هم حساب می‌شود. این خسارت تا روزی که پول‌تان را وصول کنید ادامه دارد. اندازه‌اش را هم شاخص رسمی تعیین می‌کند؛ یعنی معیار رسمی بالا رفتن قیمت‌ها.

دو حالت این حساب‌وکتاب را تغییر می‌دهد:

• چکی که مشمول این مقررات ویژه نیست: مثل چک صیادی ثبت‌نشده. در این چک‌ها خسارت دیرکرد فقط با شرایط عمومی قانون تعلق می‌گیرد (ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی)؛ یعنی باید طلب‌تان را از بدهکار خواسته باشید (مطالبه)، او توان پرداخت داشته و نپرداخته باشد و شاخص قیمت‌ها هم تغییر زیادی کرده باشد.
• حکم اعسار: اگر دادگاه بپذیرد که بدهکار توان مالی پرداخت ندارد (اعسار)، خسارت از تاریخی که اعسارش ثابت شده متوقف می‌شود (رأی وحدت رویه ۸۲۴)؛ اما اگر برای پرداخت به او مهلت یا قسط داده شود و سر موعد نپردازد، به همان بدهی یا قسطی که عقب افتاده خسارت تعلق می‌گیرد.

راهی که انتخاب می‌کنید هم مهم است؛ در همه‌ی راه‌ها نمی‌توانید خسارت دیرکرد را همراه اصل پول بخواهید:

• دعوای حقوقی: خسارت دیرکرد را همراه اصل مبلغ، در همان دادخواست می‌خواهید.
• اجرائیه دادگاه: خسارت دیرکرد را نمی‌شود در درخواست اجرائیه خواست؛ برای گرفتنش باید جداگانه دادخواست بدهید.
• اجرای ثبت: از این راه نمی‌توانید خسارت دیرکرد را بخواهید؛ برای آن هم دعوای جداگانه لازم است.

اگر صادرکننده پول نداد یا اموالش را جابه‌جا کرد چه کنم؟

قدم بعدی به این بستگی دارد که کار به کجا رسیده است: شاید هنوز حکم قطعی نگرفته‌اید و نگران اموال صادرکننده‌اید، شاید هم اجرائیه یا حکم گرفته‌اید و او همچنان پول را نمی‌دهد.

اگر نگرانید صادرکننده تا پایان پرونده اموالش را منتقل کند، مثلاً ماشین یا خانه‌اش را بفروشد، راهش «تأمین خواسته» است: از دادگاه می‌خواهید اموال او را موقتاً توقیف کند. توقیف، مال را به نام شما نمی‌کند؛ فقط آن را نگه می‌دارد تا اگر حکم به نفع شما صادر شد، قابل اجرا باشد. این درخواست را می‌توانید پیش از دادن دادخواست، همراه آن، یا در جریان رسیدگی تا پیش از حکم قطعی بدهید (ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی).

اگر چک در سامانه صیاد ثبت شده و گواهی عدم پرداختش را گرفته‌اید، برای توقیف لازم نیست پولی بسپارید. این پول «خسارت احتمالی» نام دارد: مبلغی که درخواست‌کننده‌ی توقیف می‌سپارد تا اگر طرف مقابل از توقیف ضرر دید، جبران شود.

اگر اجرائیه یا حکم دادگاه گرفته‌اید و صادرکننده باز هم پول را نمی‌دهد، این‌ نکات را بدانید:

• بعد از ابلاغ اجرائیه: صادرکننده ۱۰ روز فرصت دارد. اگر در این مدت نپرداخت و مالی هم از خودش معرفی نکرد، با درخواست شما عملیات اجرایی (پیگیری رسمی وصول طلب) ادامه پیدا می‌کند.
• اگر مالی از صادرکننده پیدا نشد: می‌توانید درخواست حبس او را بدهید (ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی). این امکان فقط در دو راه هست: اجرائیه دادگاه و اجرای حکمی که با دعوای حقوقی گرفته‌اید؛ در اجرای ثبت نیست. یکی از مزیت‌های دو راه نخست همین است.
• اگر صادرکننده حکم اعسار گرفت: اعسار یعنی دادگاه پذیرفته که او توان پرداخت ندارد. در این حالت، خسارت دیرکرد از تاریخ ثبوت اعسار متوقف می‌شود و ممکن است برای پرداخت بدهی، مهلت یا قسط تعیین شود.

صادرکننده ممکن است چه بگوید؟

وقتی کار به دادگاه می‌کشد، صادرکننده هم حرف خودش را می‌زند. اصل این است که او باید پول چک را بپردازد، مگر اینکه در دادگاه دفاع قابل قبولی را ثابت کند. رایج‌ترین دفاع‌ها این‌هاست:

• پرداخت کرده‌ام: اگر بخشی از پول را داده باشد، فقط باقی‌مانده را می‌توانید بخواهید؛ رسیدهای واریز و پیام‌هایی که درباره پرداخت رد و بدل شده، نشان می‌دهد واقعاً چقدر پرداخت شده است.
• بدهکار نیستم: مثلاً اگر چک بابت فروش ماشین بوده، بگوید معامله فسخ شده (به هم خورده) یا شما به تعهدتان عمل نکرده‌اید؛ این‌جا قرارداد و هر مدرکی که نشان می‌دهد چک بابت چه داده شده، به کارتان می‌آید.
• چک ضمانت بوده: ضمانتی بودن چک لزوماً حق خواستن پول را از بین نمی‌برد، اما ممکن است راه «اجرائیه دادگاه» را ببندد؛ همان راه سریع‌تر بدون دعوای کامل. مدرکی که نشان می‌دهد چک بابت چه داده شده، این‌جا هم مهم است.
• امضا مال من نیست یا چک برخلاف توافق پر شده: در این دو حالت ممکن است لازم شود اصل چک بررسی شود و کارشناس خط و امضا نظر بدهد؛ پس اصل چک را پیش خودتان نگه دارید.

ادعای شفاهی کافی نیست و هر ادعا باید دلیل داشته باشد. برای همین، مدارکی که در قدم اول کنار هم گذاشته‌اید این‌جا به کارتان می‌آید. آن دسته از پیام‌های واتس‌اپ و تلگرام و رسیدهای اپ بانکی که درباره پرداخت یا تسویه‌اند را هم پاک نکنید.

اگر توافق کردید، تسویه را چطور محکم کنید؟

اگر پول را گرفتید یا با صادرکننده بر سر پرداخت توافق کردید، این چند کار جلوی اختلاف بعدی را می‌گیرد:

فرض کنید خریدار ماشین‌تان پول، یا بخشی از آن، را آورده و چک را پس می‌خواهد. اگر اصل چک دست صادرکننده باشد، همین می‌تواند یکی از دلایل پرداخت پول به حساب بیاید؛ یعنی نشانه‌ای که پولش را داده است. پس چک را بدون رسید کتبی پس ندهید.

نمونه دادخواست مطالبه وجه چک و درخواست اجرائیه

برای هر سه راه یک نمونه آماده کرده‌ایم. بخش‌های نقطه‌چین را با مشخصات خودتان و چک پر کنید و مبلغ را به ریال بنویسید. دادخواست و درخواست اجرائیه دادگاه را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌کنید؛ این نمونه‌ها نشان می‌دهد چه چیزهایی باید در آن بیاید.

نمونه دادخواست مطالبه وجه چک

این نمونه برای دعوای حقوقی است. اگر چک صیادی‌تان در سامانه صیاد ثبت نشده یا خسارت دیرکرد را هم می‌خواهید، راه همین است.

متن نمونه دادخواست مطالبه وجه چک

الف. مشخصات طرفین

خواهان (دارنده چک):

• نام و نام خانوادگی: ……….
• نام پدر: ……….
• کد ملی: ……….
• نشانی: ……….

خوانده (صادرکننده چک):

• نام و نام خانوادگی: ……….
• نام پدر: ……….
• کد ملی: ……….
• نشانی: ……….

ب. خواسته و بهای آن

۱. صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ ………. ریال بابت اصل وجه چک شماره ………. مورخ ………. عهده بانک ………. شعبه ………. .
۲. مطالبه خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ سررسید چک تا زمان پرداخت کامل، بر اساس شاخص‌های قانونی و مقررات مربوط.
۳. مطالبه هزینه دادرسی و سایر خسارات قانونی قابل مطالبه.
۴. (در صورت نیاز و دلخواه)، صدور قرار تأمین خواسته و توقیف اموال خوانده تا میزان خواسته.

ج. دلایل و منضمات دادخواست

۱. تصویر مصدق چک موضوع دعوا.
۲. گواهی عدم پرداخت صادرشده از بانک محال‌علیه.
۳. گواهی ثبت و انتقال چک در سامانه صیاد، حسب مورد.
۴. تصویر کارت ملی خواهان.
۵. سایر اسناد و مدارک مثبت طلب، حسب مورد.

د. شرح دادخواست

ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان ……….

با سلام و احترام

احتراماً به استحضار می‌رساند:

خوانده محترم به موجب یک فقره چک به شماره ………. مورخ ………. به مبلغ ………. ریال، عهده بانک ………. شعبه ……….، متعهد به پرداخت وجه چک در حق اینجانب شده است.

با وجود فرارسیدن تاریخ سررسید و مراجعه به بانک محال‌علیه، به علت ……….، وجه چک پرداخت نگردیده و بانک مبادرت به صدور گواهی عدم پرداخت نموده است.

با وجود مراجعات و مطالبه مکرر، خوانده تاکنون از پرداخت وجه چک خودداری کرده است.

لذا با توجه به مراتب فوق و مستنداً به مقررات قانون تجارت، قانون صدور چک و سایر مقررات قانونی مرتبط، صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت اصل وجه چک، خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ قانونی مربوط تا زمان پرداخت کامل و همچنین هزینه دادرسی و سایر خسارات قانونی مورد تقاضاست.

همچنین با توجه به احتمال انتقال یا مخفی نمودن اموال از سوی خوانده، تقاضای صدور قرار تأمین خواسته و توقیف اموال وی تا میزان خواسته، با رعایت مقررات قانونی را دارم.

با تجدید احترام

نام و نام خانوادگی خواهان: …………..
امضا: …………..
تاریخ: …………..

نمونه درخواست اجرائیه چک از دادگاه

این نمونه فقط برای چکی است که در سامانه صیاد ثبت شده و هر چهار شرط اجرائیه دادگاه را دارد.

متن نمونه درخواست اجرائیه از دادگاه

ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان ……….

موضوع: درخواست صدور اجرائیه مستقیم نسبت به چک بلامحل، مستند به ماده ۲۳ قانون صدور چک

با سلام و احترام

اینجانب ………. فرزند ………. به شماره ملی ……….، به نشانی ……….، به عنوان دارنده قانونی یک فقره چک به مشخصات زیر:

• شماره چک: ……….
• شناسه صیادی: ……….
• تاریخ صدور: ……….
• مبلغ چک: ………. ریال
• بانک محال‌علیه: ……….
• شعبه: ……….
• نام صادرکننده: ……….

با مراجعه به بانک محال‌علیه در تاریخ ……….، به علت فقدان یا کسری موجودی، موفق به وصول وجه چک نگردیده و بانک مربوطه گواهینامه عدم پرداخت به شماره رهگیری ………. مورخ ………. صادر نموده است.

با عنایت به اینکه:

۱. چک موضوع درخواست، مشمول شرایط مقرر در ماده ۲۳ قانون صدور چک است.
۲. در متن چک، وصول وجه منوط به تحقق شرطی نشده است.
۳. در متن چک، بابت تضمین انجام معامله یا تعهد بودن آن قید نگردیده است.
۴. گواهینامه عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت موضوع ماده ۱۴ قانون صدور چک صادر نشده است.

لذا مستنداً به ماده ۲۳ قانون صدور چک، تقاضای صدور اجرائیه علیه آقای/خانم ………. (صادرکننده چک) و حسب مورد صاحب حساب، جهت وصول مبلغ ………. ریال، به انضمام حق‌الوکاله وکیل طبق تعرفه قانونی، مورد استدعاست.

با احترام

نام و نام خانوادگی متقاضی: ……….
امضاء
تاریخ: ……….

پیوست‌ها:
۱. تصویر مصدق چک
۲. اصل یا تصویر گواهینامه عدم پرداخت دارای کد رهگیری
۳. مدارک هویتی متقاضی
۴. وکالت‌نامه، در صورت اقدام توسط وکیل

نمونه درخواست اجرائیه چک از اجرای ثبت

این نمونه برای چکی است که در سامانه صیاد ثبت شده است. یادتان باشد در این راه خسارت دیرکرد را نمی‌شود خواست.

متن نمونه درخواست اجرائیه از اداره ثبت

ریاست محترم اداره اجرای اسناد رسمی اداره ثبت اسناد و املاک شهرستان ……….

موضوع: تقاضای صدور اجرائیه نسبت به یک فقره چک بلامحل

با سلام و احترام

اینجانب ………. فرزند ………. به شماره ملی ……….، به نشانی ……….، به عنوان دارنده قانونی یک فقره چک صادره از سوی آقای/خانم ……….، به شرح مشخصات زیر:

• شماره چک: ……….
• شناسه صیادی (در صورت وجود): ……….
• تاریخ چک: ……….
• مبلغ چک: ………. ریال
• بانک محال‌علیه: ……….
• شعبه بانک: ……….
• نام و نام خانوادگی صادرکننده: ……….
• کد ملی صادرکننده: ……….

نظر به اینکه چک مذکور در تاریخ ………. به بانک محال‌علیه ارائه گردیده، لیکن به علت فقدان یا کسری موجودی پرداخت نشده و گواهینامه عدم پرداخت به شماره رهگیری ………. مورخ ………. صادر شده است؛

و با توجه به اینکه چک از اسناد لازم‌الاجرا محسوب شده و مطابق مقررات قانونی، دارنده آن حق درخواست صدور اجرائیه از طریق اداره اجرای اسناد رسمی را دارد؛

لذا تقاضا دارم دستور فرمایید نسبت به صدور اجرائیه علیه صادرکننده چک و انجام عملیات اجرایی قانونی جهت وصول مبلغ ………. ریال اقدام شود.

همچنین تقاضای شناسایی و توقیف اموال و دارایی‌های متعلق به بدهکار، از جمله حساب‌های بانکی، املاک، خودرو و سایر اموال قابل توقیف، در حدود مقررات قانونی، مورد استدعاست.

با احترام

نام و نام خانوادگی متقاضی: ……….
امضاء
تاریخ: ……….

مدارک پیوست:
۱. اصل چک
۲. اصل گواهینامه عدم پرداخت بانک
۳. مدارک شناسایی دارنده چک
۴. مدارک مربوط به سمت و نمایندگی، در صورت وجود

در نهایت

برگشت خوردن چک به معنای از دست‌ رفتن طلب نیست؛ اما انتخاب راه مناسب به وضعیت ثبت چک، علت صدور آن و وجود اختلاف با صادرکننده بستگی دارد. پیش از هر اقدامی، گواهی عدم پرداخت، اصل چک و مدارک معامله را کنار هم بگذارید و مسیر مناسب را انتخاب کنید.

پرسش‌های تکمیلی