از تابستان ۲۰۲۶ قانون «حق تعمیر» (Right to Repair) در کشورهای اتحادیه اروپا اجرایی شده است: تولیدکنندگان موبایل، تبلت و لوازم خانگی موظفاند حتی بعد از پایان گارانتی، محصولات را با قیمت منطقی تعمیر کنند، قطعات یدکی بفروشند و با ترفندهای نرمافزاری، جلوی تعمیر را نگیرند. قانون مشابهی در ایران نداریم، اما منطق پشت آن به همه ما مربوط است: دستگاهی که نتوانید تعمیرش کنید، واقعاً مال شما نیست.
در این مطلب میگوییم حق تعمیر یعنی چه، شرکتها چطور عمدا تعمیر را سخت میکنند و شما هنگام خرید و تعمیر دستگاه چه نکاتی را باید رعایت کنید.
حق تعمیر یعنی چه؟
حق تعمیر ایدهای بسیار ساده است: وقتی پول دستگاهی را میدهید، باید بتوانید تعمیرش کنید، چه خودتان و چه هر تعمیرکاری که انتخاب میکنید؛ نهفقط نمایندگی رسمی سازنده. این یعنی دسترسی به قطعه یدکی، ابزار، دفترچه راهنمای تعمیر و نرمافزارهای لازم برای تعمیر هم باید مهیا باشد.
شاید عجیب به نظر برسد که برای چنین چیز بدیهیای «قانون» وضع شود. اما در دو دهه گذشته، بسیاری از تولیدکنندگان عمداً تعمیر محصولاتشان را سخت کردهاند تا مشتری به جای تعمیر، دستگاه نو بخرد یا فقط به تعمیرات رسمی و گرانقیمت وابسته بماند.
قانونگذاری از کجا شروع شد؟
کشورهای اتحادیه اروپا طی سالهای اخیر قوانین گستردهای برای افزایش عمر محصولات، کاهش زباله الکترونیکی و آسانتر شدن تعمیر کالاها تصویب کردهاند. در مثالی دقیقتر، فرانسه طی سال ۲۰۲۱ شاخصی به نام «شاخص تعمیرپذیری» معرفی کرد که تا مصرفکننده قبل از خرید هر محصولی، دقیقاً بداند تعمیرش چقدر آسان یا دشوار است.
در تابستان ۲۰۲۶ هم کمیسیون اروپا خبر داد که قوانین جدید «حق تعمیر» را اجرا میکند. طبق این مقررات، مصرفکننده میتواند از تولیدکننده بخواهد محصولی که از نظر فنی قابل تعمیر است (ماشین لباسشویی، جاروبرقی، موبایل، تبلت و هر چیز مشابهی) را تعمیر کند؛ حتی وقتی گارانتی آن تمام شده است.
فرایند تعمیر باید «رایگان یا با قیمتی منطقی» و «در مدتزمانی معقول» انجام شود و تولیدکننده موظف است اطلاعات خدمات تعمیر و قطعات یدکی را با هزینه منطقی در دسترس بگذارد.
پشت این قانون، آماری نگرانکننده وجود داشته است: به برآورد اتحادیه اروپا، دور انداختن زودهنگام کالاهایی که میشد تعمیرشان کرد، سالانه حدود ۳۵ میلیون تن زباله در این اتحادیه تولید میکند.
کمیسیون اروپا انتظار دارد قانون جدید منجر به رشد و سرمایهگذاری ۴.۸ میلیارد یورویی در حوزه تعمیر و بازسازی شود.
شرکتها چطور جلوی تعمیر را میگیرند؟
مهمترین ترفندها اینهاست:
- جفتسازی قطعات (Parts Pairing): در بسیاری از گوشیهای جدید، هر قطعه (مثل صفحهنمایش، باتری، دوربین) با شماره سریال به برد اصلی «جفت» شده است. اگر همان قطعه اورجینال را از یک گوشی سالم دیگر جدا کنید و روی گوشی خودتان قرار دهید، دستگاه پیام هشدار میدهد یا بخشی از قابلیتها (مثل Face ID یا نمایش سلامت باتری) از کار میافتد. این سازوکار، تعمیرکاران مستقل را تا حد زیادی از بازار حذف میکند و اپل از شناختهشدهترین مثالهاست. البته این شرکت زیر فشار قانونگذاران آمریکا و اروپا اخیراً عقبنشینیهایی کرده و نصب قطعات جفتنشده را ممکنتر کرده، اما کلیت موضوع هنوز محل دعواست!
- قفل نرمافزاری: بعضی دستگاهها بدون نرمافزار اختصاصی سازنده اصلاً تعمیر نمیشوند. نمونهی مشهورش، تراکتورهای جان دیر (John Deere) در آمریکاست که کشاورزان حتی برای تعویض یک قطعه ساده به نرمافزار انحصاری شرکت نیاز داشتند.
- طراحی ضدتعمیر: مثلاً از طریق استفاده از چسب به جای پیچ، پیچهای غیراستاندارد، باتریهای غیرقابل تعویض و نفروختن قطعات یدکی به بازار آزاد.
قانون جدید اروپا دقیقاً همینها را هدف گرفته است: تولیدکننده حق ندارد با شروط قراردادی یا ترفندهای سختافزاری و نرمافزاری مانع تعمیر شود و نمیتواند جلوی استفاده تعمیرکاران مستقل را از قطعات اورجینال، دستدوم یا سازگار بگیرد.
این موضوع چه ربطی به ما در این سر دنیا دارد؟!
چند دلیل باعث میشود «حق تعمیر» برای ما حتی مهمتر از یک کاربر اروپایی باشد:
- دستگاهها برای ما (بسیار) گرانترند: نسبت قیمت یک گوشی میانرده به درآمد ماهانه در ایران چند برابر اروپاست. وقتی تعویض دستگاه اینقدر پرهزینه است، تعمیرپذیری از یک ترجیح به یک ضرورت اقتصادی تبدیل میشود.
- بیشتر برندها در ایران خدمات رسمی ندارند: اپل، سامسونگ و بسیاری از برندها نمایندگی رسمی و گارانتی سازنده در ایران ندارند. تقریباً همه تعمیرات کشور را همان «تعمیرکاران مستقل» انجام میدهند؛ دقیقاً همان گروهی که جفتسازی قطعات و قفلهای نرمافزاری بیشترین ضربه را به کارشان میزند. هر چه شرکتها تعمیر مستقل را سختتر کنند، دست تعمیرکار بستهتر و ریسک و هزینه تعمیر برای ما بیشتر میشود.
- بازار دستدوم و ریفربیش در ایران بزرگ است: بخش قابل توجهی از گوشیها و لپتاپهای بازار ایران دستدوم یا تعمیرشدهاند. با گسترش جفتسازی قطعات، احتمال اینکه گوشی دستدومی بخرید که قطعهای تعویضی دارد و به همین دلیل بعضی قابلیتهایش کار نمیکند یا مدام پیام هشدار میدهد، بیشتر شده است.
- فرهنگ تعمیر در ایران زنده است: برخلاف بسیاری از کشورها، در ایران هنوز تعمیر انتخاب اول است، نه آخر. این یک سرمایه است؛ شناخت موانع تازهای که تولیدکنندگان جلوی این فرهنگ میگذارند، بخشی از سواد دیجیتال امروز است.
نکات کاربردی؛ قبل از خرید و هنگام تعمیر
قبل از خرید هر دستگاه جدیدی، چه موبایل باشد و چه تلویزیون و جاروبرقی:
- امتیاز تعمیرپذیری را ببینید: سایت iFixit مرجعی بسیار معتبر است که برای بیشتر گوشیها و لپتاپها «امتیاز تعمیرپذیری» از ۰ تا ۱۰ منتشر میکند. فرانسه هم از سال ۲۰۲۱ سازندگان را موظف کرده «شاخص تعمیرپذیری» را روی محصولات درج کنند و اتحادیه اروپا در حال گسترش برچسب مشابهی برای موبایل و تبلت است. جستوجوی نام دستگاه بههمراه عبارت «Repairability Score» پیش از خرید، دو دقیقه وقت میگیرد و میتواند سالها هزینه تعمیر را کم کند.
- مدت پشتیبانی نرمافزاری را چک کنید: دستگاهی که بهروزرسانی امنیتی نمیگیرد، حتی اگر سختافزارش سالم باشد، «عمرش تمام شده» است. بعضی سازندگان ۷ سال بهروزرسانی میدهند و بعضی ۲ سال؛ این تفاوت را در قیمتی که میپردازید لحاظ کنید.
- وضعیت باتری و هزینه تعویض آن را در نظر بگیرید: باتری معمولاً اولین قطعهای است که فرسوده میشود. قبل از خرید بپرسید تعویض باتری این مدل در بازار ایران چقدر هزینه دارد و آیا باتری آن به برد جفت شده است یا نه.
- در خرید دستدوم، قطعات تعویضی را چک کنید: برای مثال در آیفون از مسیر Settings > General > About بخش Parts and Service History را ببینید. قطعات تعویضشده و وضعیت اصالت آنها در این صفحه نمایش داده میشود. پیامهایی مثل Unknown Part یا کار نکردن Face ID و True Tone نشانه تعویض قطعهاند. تعویض قطعات لزوماً به معنی بد بودن دستگاه نیست، اما باید در قیمت لحاظ شود و آگاهانه خرید کنید.
در زمان تعمیر نیز این نکات را مد نظر داشته باشید:
- قبل از تحویل دستگاه، از اطلاعات محافظت کنید: اطلاعات مهم نسخه پشتیبان بگیرید، از حسابها خارج شوید یا در صورت امکان دستگاه را به «حالت تعمیر» (مثل Repair Mode در گوشیهای سامسونگ و شیائومی) ببرید و اطلاعات حساس (عکس خصوصی، پیامرسانها، برنامههای بانکی) را در دسترس نگذارید. تعمیرکار به کل حافظه دستگاه شما دسترسی فیزیکی دارد.
- درباره قطعه سوال کنید: بپرسید قطعه اورجینال است؟ اورجینال دستدوم (از گوشی دیگر) است؟ یا متفرقه؟ و اگر گوشی شما از مدلهایی است که جفتسازی دارد، بپرسید بعد از تعمیر چه قابلیتهایی ممکن است محدود شود.
- راهنماهای رایگان را دنبال کنید: برای بسیاری از تعمیرات ساده (تعویض باتری لپتاپ، ارتقای رم و هارد) راهنماهای گامبهگام رایگان با عکس در iFixit و یوتیوب موجود است. اگر اهل کار فنی باشید، خیلی از اوقات اصلاً نیازی به مراجعه به تعمیرکار نیست.
- اول هزینه تعمیر را بسنجید، بعد به تعویض فکر کنید: اگر هزینه تعمیر کمتر از نصف قیمت روز دستگاه مشابه باشد، تعمیر معمولاً انتخاب اقتصادیتری است؛ بهخصوص زمانی که دستگاه هنوز بهروزرسانی نرمافزاری میگیرد.
در آخر؛ حقوق طبیعیتان را نادیده نگیرید!
سواد دیجیتال فقط تشخیص کلاهبرداری و محافظت از رمز عبور نیست؛ دانستن اینکه چقدر بر دستگاهی که خریدهایم کنترل داریم هم بخشی از آن است.
جنبش حق تعمیر همین را یادآوری میکند: خرید یک دستگاه فقط به معنای دسترسی به ظاهر و امکانات آن نیست؛ بلکه به معنای آزادی انتخاب در شیوهی نگهداری، تعمیر و سرنوشت آن هم هست.
تا وقتی قانونی مشابه در ایران نداریم، مهمترین ابزار ما انتخاب آگاهانه است؛ خریدن دستگاههای تعمیرپذیرتر، چک کردن سابقهی قطعات در خرید دستدوم و محافظت از اطلاعات خصوصی هنگام تعمیر.
