وقتی یک گوشی یا لپتاپ نو میخرید، معمولاً انتظار دارید دستگاه «تمیز» باشد؛ یعنی فقط سیستمعامل و برنامههای کاملاً ضروری روی آن نصب باشد. اما در عمل، خیلی از دستگاهها از همان روز اول با مجموعهای از برنامههای اضافه میآیند: بازیها، فروشگاهها، اَپهای خرید، ابزارهای تبلیغاتی، نسخه آزمایشی آنتیویروس، اَپهای سازنده دستگاه یا حتی چند برنامه تکراری برای یک کار ساده. برای توصیف این اَپها، عبارتی داریم به نام «بلوتور».
بلوتور (Bloatware) یعنی برنامهها و سرویسهایی که از قبل روی گوشی، لپتاپ یا تبلت شما نصب شدهاند، اما هیچ نیازی به آنها ندارید. بلوتورها خیلی از اوقات «کاملاً مخرب» نیستند، اما فضای ذخیرهسازی، باتری، سرعت گوشی، تمرکز و گاهی حریم خصوصی شما را تحت تاثیر قرار میدهند.
عبارت «بلوتور» را میشود در فارسی «نفخافزار» ترجمه کرد؛ یعنی نرمافزاری که باعث «نفخ» و «باد کردن» بیدلیل سیستمعامل میشود و گوشی را شلوغ میکند!
نفخافزار با بدافزار فرق دارد (هرچند امکانپذیر است که بلوتورهای مخرب هم داشته باشیم). خیلی از اپهای از پیش نصبشده، قانونی و سالماند، اما مشکل اصلی زمانی رقم میخورد که برنامه بدون انتخاب شما وارد دستگاه شود، حذف کردنش سخت باشد، مدام اعلان بفرستد، در پسزمینه فعال بماند یا کارهایی انجام دهد که برای آنها ساخته نشده!
یک مثال از همین کارکردهای ناخواسته، ماجرای بلوتور در موبایلهای موتورولا است که پیشتر در نوشدارو راجع به آن نوشتیم. بعضی از گوشیهای این برند، اپ پیشفرضی به اسم Smart Feed دارند که به صورت خودجوش تصمیم میگیرد یک لینک «همکاری در فروش» به خرید کاربران در اپلیکیشن آمازون اضافه کند و از هر خرید، پورسانت بردارد!
چرا شرکتها بلوتور نصب میکنند؟
دلیلش همیشه فنی نیست؛ خیلی وقتها اقتصادی است. سازنده گوشی و لپتاپ ممکن است با شرکتهای دیگر قرارداد داشته باشد تا برنامهای خاص را از قبل روی دستگاه نصب کند. گاهی هم خود سازنده موبایل میخواهد کاربر را به سمت سرویسهای خودش سوق دهد: فروشگاه اختصاصی، فضای ابری، مرورگر، گالری، پیامرسان، ابزار پشتیبانگیری یا اپ مدیریت دستگاه.
از نگاه شرکت سازنده، این برنامهها «ارزش افزوده» هستند. اما از نگاه کاربر، ممکن است فقط چند آیکون اضافه، چند اعلان بیربط و چند سرویس پنهان در پسزمینه باشند.
مشکل بلوتور فقط اشغال حافظه نیست
خیلیها فکر میکنند مشکل بلوتور فقط این است که چند صد مگابایت یا چند گیگابایت از حافظه را میگیرد؛ این فقط بخشی از ماجراست. بلوتورها:
- سرعت دستگاه را کم میکنند: بعضی برنامهها به محض روشنشدن گوشی یا لپتاپ اجرا میشوند و در پسزمینه فعال میمانند.
- باتری را مصرف میکنند: اگر اپهای بیاستفاده در پسزمینه مشغول به همگامسازی، تبلیغ، مکانیابی یا تحلیل رفتار شما باشند، باتری سریعتر خالی میشود.
- اعلانهای مزاحم میفرستند: بعضی برنامهها بیشتر از اینکه «ابزار» باشند، کانال تبلیغاتیاند و دائماً اعلان ثبتنام یا استفاده از فلان سرویس را میفرستند!
- حریم خصوصی را درگیر میکنند: اگر برنامهای به مکان، مخاطبان، فایلها، دوربین، میکروفون یا شناسههای دستگاه دسترسی داشته باشد، دیگر فقط «یک آیکون اضافه» نیست.
- سطح حمله را گسترش میدهند: هر برنامهی اضافه، یک قطعه نرمافزاری دیگر است که ممکن است باگ، تنظیمات ضعیف، مجوزهای زیاد یا بهروزرسانی نامنظم داشته باشد و حمله را آسانتر کند.
ماجرای معروف «سوپرفیش» (Superfish) در لپتاپهای لنوو نمونهای از همین نگرانی بود: نرمافزاری تبلیغاتی که از قبل روی بعضی لپتاپها نصب شده بود و امنیت کاربران را تضعیف میکرد تا در ازای آن تبلیغ نمایش دهد! این مثال نشان داد که «کارکرد برنامهی از پیش نصبشده» و همینطور «نیت پشت نصب آن» میتواند یک دغدغهی امنیتی مهم باشد.
بلوتور را از کجا بشناسیم؟
هر برنامهی از پیش نصبشدهای بلوتور نیست. بعضی برنامهها برای کارکرد دستگاه لازماند؛ مثل اپ تماس، پیامک، دوربین، تنظیمات، فروشگاه رسمی برنامه یا سرویسهای امنیتی اصلی.
اما اگر برنامهای این نشانهها را دارد، باید با دقت بیشتری بررسیاش کنید:
- نامش را نمیشناسید و نمیدانید چه کاری انجام میدهد.
- به کار روزمره شما مربوط نیست، اما مدام اعلان میفرستد.
- حذف نمیشود یا گزینه حذف آن پیدا نیست.
- دسترسیهای زیادی میخواهد، بدون اینکه دلیل روشنی داشته باشد.
- بعد از غیرفعالکردن اعلانها یا بستن دسترسیها، همچنان خودش را فعال نگه میدارد.
- نسخه تبلیغاتی، آزمایشی یا محدود از یک سرویس پولی است.
آیا همه برنامههای اضافی را حذف کنیم؟
نه. حذف کورکورانه برنامهها میتواند دردسر درست کند. بعضی اپها ممکن است به بهروزرسانی سیستم، پشتیبانگیری، تماس اضطراری، مدیریت باتری، امنیت دستگاه یا اتصال به سرویسهای اصلی مرتبط باشند.
اصل امنتر این است:
- اول بفهمید برنامه چیست؛
- بعد ببینید آیا واقعاً از آن استفاده میکنید یا نه؛
- بعد بررسی کنید حذفشدنی است یا فقط میشود غیرفعالش کرد؛
- در نهایت، اگر مطمئن نبودید، دسترسیها و اعلانهایش را محدود کنید، نه اینکه کاملاً حذفش کنید.
در اندروید چه کار کنیم؟
در گوشیهای اندروید، مسیر دقیق بسته به برند فرق میکند؛ اما راه کلی این است:
- به تنظیمات (Settings) گوشی بروید، بخش Apps را باز کنید، برنامههای نصبشده را ببینید و برای اَپهای غیرضروری گزینه Uninstall یا Disable را بررسی کنید.
- اگر برنامهای حذف (Uninstall) نمیشود، ممکن است بتوانید آن را غیرفعال (Disable) کنید.
غیرفعالکردن معمولاً یعنی برنامه اجرا نمیشود و فعالیتش محدود میشود؛ هرچند فایلهای اصلی آن ممکن است همچنان روی دستگاه بمانند.
در آیفون چطور؟
در آیفون، مفهوم بلوتور به اندازه گوشیهای اندروید گسترده نیست، چون فقط یک شرکت (خود اپل!) آیفون میسازد و اپراتورها هم آزادی کمتری برای نصب برنامههای اضافی دارند. اما در آیفون هم چند برنامهی پیشفرض پیدا میشود که شاید همهی کاربران نیازی به آنها نداشته باشند.
اپل میگوید که بسیاری از برنامههای داخلی آیفون و آیپد را میتوان حذف کرد: با نگهداشتن انگشت روی آیکون برنامه و انتخاب Remove App یا Delete App. حذف بعضی برنامهها ممکن است روی قابلیتهای وابسته به همان برنامه هم اثر بگذارد؛ بنابراین قبل از پاکسازی اپهای اصلی، باید به خوبی بدانید چه چیزی را حذف میکنید و بیگدار به آب نزنید!
در ویندوز ۱۰ و ۱۱ چه کار کنیم؟
در ویندوز هم، مخصوصاً روی لپتاپهای نو، ممکن است با چند برنامه اضافه روبهرو شوید: نسخه آزمایشی آنتیویروس، ابزارهای سازنده لپتاپ، بازیها، سرویسهای ابری، اپهای خرید یا برنامههایی که بدون نیاز شما، از همان لحظهی اول اجرا میشوند.
راه ساده این است: در ویندوز ۱۰ به مسیر Settings > Apps > Apps & features بروید و در ویندوز ۱۱ از مسیر Settings > Apps > Installed apps فهرست برنامهها را ببینید. برنامههایی را که میشناسید، استفاده نمیکنید و حذفشان مشکلی ایجاد نمیکند، با گزینه Uninstall پاک کنید.
بعد از آن، برنامههایی که به محض بالا آمدن ویندوز اجرا میشوند را بررسی کنید: از مسیر Settings > Apps > Startup یا از Task Manager > Startup apps. خیلی وقتها لازم نیست برنامه را کامل حذف کنید؛ کافی است اجرای خودکار را غیرفعال (Disable) کنید تا با روشنشدن سیستم، بیدلیل فعال نشوند.
هشدار مهم:
هر چیزی که اسمش را نمیشناسید، بلوتور نیست. درایورهای سازنده لپتاپ، ابزارهای مربوط به تاچپد، کارت گرافیک، صدا، باتری، امنیت، بهروزرسانی سیستم یا مدیریت دستگاه را بیگدار حذف نکنید. اگر برنامهای را نمیشناسید و مطمئن نیستید، ابتدا به جستجوی عمیق در اینترنت مشغول شوید و تنها زمانی آن را پاک کنید که کارکرد دقیقش را بدانید.
چه چیزهایی را حذف نکنیم؟
برنامههایی که به تماس، پیامک، دوربین، تنظیمات، فروشگاه رسمی برنامه، بهروزرسانی سیستم، امنیت دستگاه، پشتیبانگیری، احراز هویت یا عملکرد سختافزاری مربوطاند، باید با احتیاط بررسی شوند.
در گوشی یا لپتاپ کاری یا سازمانی هم ممکن است بعضی برنامهها عمداً برای مدیریت دستگاه نصب شده باشند. حذف یا غیرفعالکردن آنها میتواند دسترسی شما به حساب کاری، شبکه سازمانی یا سیاستهای امنیتی را مختل کند.
در آخر
با بلوتور لازم نیست وسواسی برخورد کنید؛ اما بیتفاوت هم نباشید. هر برنامه اضافهای که نمیشناسید، استفاده نمیکنید و دسترسی بیش از حد دارد باید بررسی و در صورت نیاز محدود شود. هرچه برنامههای غیرضروری کمتر باشند، دستگاه شخصی شما خلوتتر، امنتر، سریعتر و قابلکنترلتر است.
