تعلیق دسترسی کاربران بینالمللی به فیبل ۵ (Fable 5) یکی از پیشرفتهترین مدلهای هوش مصنوعی در اواسط سال ۲۰۲۶، زنگ خطر را برای مقامات اروپایی به صدا درآورد. اکنون برخی مقامهای اتحادیه اروپا هشدار میدهند که هوش مصنوعی به یک سلاح ژئوپلیتیک تبدیل شده است و تکیه بر زیرساختهای فناوری آمریکا میتواند به قیمت از دست رفتن خوداتکایی و امنیت سایبری قاره سبز تمام شود.
هوش مصنوعی به مثابه سلاح استراتژیک
در خرداد ۱۴۰۵، اتفاقی بیسابقه در بازار خدمات تجاری هوش مصنوعی رخ داد که بحث وابستگی به زیرساختهای هوش مصنوعی را وارد مرحله تازهای کرد. دولت آمریکا با استفاده از قوانین کنترل صادرات، شرکت آنتروپیک (Anthropic) را موظف کرد تا دسترسی تمامی اتباع خارجی به دو مدل هوش مصنوعی تازه منتشرشده خود یعنی Fable 5 و Mythos 5 را مسدود کند.
دولت آمریکا دستور را با استناد به نگرانیهای امنیت ملی صادر کرد. مقامهای آمریکایی بعداً از احتمال استفاده مدلها توسط نهادهای اطلاعاتی و نظامی کشورهای رقیب سخن گفتند. همزمان، یک گزارش درباره امکان دورزدن بخشی از محدودیتهای سایبری Fable 5 نیز در تصمیم دولت نقش داشت؛ هرچند آنتروپیک شدت این ضعف را محدود و قابلمقایسه با قابلیت مدلهای دیگر میدانست.
هوش مصنوعی؛ سلاح ژئوپلیتیک قرن جدید
هنا ویرکونن (Henna Virkkunen)، معاون اجرایی کمیسیون اروپا در امور حاکمیت فناوری، امنیت و دموکراسی، در واکنش به این اتفاق اعلام کرد که هوش مصنوعی دیگر تنها یک ابزار پردازشی نیست، بلکه به یک سلاح ژئوپلیتیک تبدیل شده است. او معتقد است مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزارهای نرمافزاری نیستند، بلکه به داراییهای راهبردی کشورها تبدیل شدهاند. کشورهایی که امکان محدود کردن دسترسی دیگران به چنین مدلهایی را دارند، فراتر از کنترل اقتصاد، اهرم فشار قدرتمندی در سطح بینالمللی به دست آوردهاند.
ویرکونن این شرایط را با تصمیمات گذشته دولت آمریکا در خصوص محدودیت صادرات تراشههای پیشرفته مقایسه کرد؛ تصمیمی که در آن زمان کشورهای اتحادیه اروپا را به دو دسته برخوردار از فناوری و محروم از آن تقسیم کرد. اتفاقات مرتبط با شرکت آنتروپیک به مقامات بروکسل نشان داد که وابستگی به ارائهدهندگان غیراروپایی در شرایطی که تنشهای ژئوپلیتیکی بر دسترسی به خدمات فناوری اثر میگذارند، نقطهضعفی غیرقابل چشمپوشی است.
بسته حاکمیت فناوری؛ پادزهر اروپا
اتحادیه اروپا پیش از ماجرای آنتروپیک، در ۳ ژوئن ۲۰۲۶ طرح جامع «بسته حاکمیت فناوری» (Tech Sovereignty Package) خود را ارائه کرده بود. محدودیت ناگهانی مدلهای آنتروپیک چند روز بعد، نگرانیهایی را که این بسته قصد پاسخدادن به آنها داشت، ملموستر کرد. حاکمیت فناوری به معنای افزایش خوداتکایی و کاهش وابستگی راهبردی در فناوریهای کلیدی است. هدف این رویکرد آن است که قوانین خارجی، نتوانند بر امنیت دادهها و خدمات دیجیتال کشورهای اروپایی اثر بگذارند.
یکی از بخشهای اصلی بسته، پیشنهاد «قانون توسعه ابر و هوش مصنوعی» (CADA) است. این قانون قرار است ظرفیت زیرساختی اروپا را افزایش دهد، از پژوهش و نوآوری داخلی حمایت کند و برای استفاده بخش عمومی از خدمات ابری و هوش مصنوعی، معیارهای مشترکی درباره کنترل، محل پردازش داده و وابستگی به کشورهای ثالث ایجاد کند.
در این مسیر، شرکتهای بومی اروپایی مانند میسترال (Mistral) در حوزه هوش مصنوعی و شرکتهای ارائهدهنده خدمات ابری مانند اسکیلوی (Scaleway) و اوویاچکلاود (OVHcloud) مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند.
اروپا برای پاسخگویی به افزایش تقاضای خدمات ابری و هوش مصنوعی، قصد دارد ظرفیت مراکز داده خود را در پنج تا هفت سال آینده دستکم سه برابر کند. البته این مسیر چالشهای بزرگی در پی دارد؛ زیرا تحقق این هدف بدون سرمایهگذاری در تولید و شبکه توزیع انرژی، دسترسی به زمین و آب و افزایش بهرهوری مراکز داده آسان نخواهد بود.
در آخر
ماجرای محدودیت دسترسی به مدلهای آنتروپیک نشان داد رقابت بر سر هوش مصنوعی دیگر تنها به کیفیت مدلها یا توان پردازشی محدود نمیشود. دسترسی به این فناوری نیز به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی میان کشورها تبدیل شده است. به همین دلیل، اتحادیه اروپا تلاش میکند وابستگی خود به زیرساختها و خدمات خارجی را کاهش دهد و سهم بیشتری از زنجیره ارزش هوش مصنوعی را در داخل مرزهای خود توسعه دهد.
