اگر تا به حال بازیهای استراتژیک محبوبی مثل جنرال یا StarCraft را بازی کرده باشید، میدانید که در نقش فرمانده باید در لحظه، نقشه را رصد کنید، منابع را تخصیص دهید و بهترین استراتژی حمله را بچینید. حالا تصور کنید این تجربه بازیهای ویدیویی، با کمک هوش مصنوعی به دنیای واقعی و اتاقهای فرماندهی نظامی آمده است!
دموهای منتشرشده، اسناد عمومی و گزارشهای رسانهای نشان میدهند که ارتشها بهطور فزاینده از ابزارهای هوش مصنوعی برای تحلیل داده، پیشنهاد گزینههای عملیاتی و تسریع تصمیمگیری استفاده میکنند. در این میان، پلتفرمهایی مثل Maven و AIP شرکت Palantir بحثبرانگیزترین نمونهها هستند؛ اما این سیستمها دقیقا چطور کار میکنند؟
چشمهای دیجیتال: کامپیوترها چگونه دشمن را میبینند؟
همه چیز از دادهها شروع میشود. ارتشها روزانه هزاران ساعت و ترابایتها تصویر ماهوارهای و راداری دریافت میکنند. بررسی انسانی این حجم از داده غیرممکن است. اینجاست که ابزاری به نام پروژه مِیوِن (Project Maven) وارد عمل میشود؛ ابتکاری که از سال ۲۰۱۷ برای بهکارگیری یادگیری ماشین در تحلیل دادههای جنگی شکل گرفت و تمرکز اولیهاش روی بینایی ماشین (Computer Vision) بود.
بینایی ماشین همان تکنولوژیای است که به دوربین گوشی شما اجازه میدهد چهره افراد را تشخیص دهد، اما در اینجا، هوش مصنوعی با بررسی تصاویر ماهوارهای، یاد گرفته است که مثلاً یک تانک را از یک تراکتور، یا یک خودروی زرهی را از یک ماشین معمولی غیرنظامی تشخیص دهد. این سیستم به صورت خودکار تصاویر را اسکن کرده و اشیایی که احتمالاً متعلق به دشمن هستند را پرچمگذاری یا به اصطلاح «نامزدِ هدف» (Target Nomination) میکند. سپس پیشنهاد میدهد که برای نابودی این هدف، از چه نوع بمبافکن یا مهماتی باید استفاده شود.
پلتفرم AIP: وقتی چتباتها لباس نظامی میپوشند
بخش عجیب دیگر ماجرا، یک پلتفرم هوش مصنوعی است که در واقع یک رابط کاربری شبیه به ChatGPT دارد. کاربر (یک اپراتور نظامی) میتواند با این سیستم چت کند، اما این چتبات به جای اینکه برای او شعر بگوید یا کد برنامهنویسی بنویسد، در تصمیمگیریهای مرگ و زندگی به او کمک میکند.
برخلاف چیزی که ممکن است از ظاهر دموها برداشت شود، AIP یک «چتبات مستقل» یا یک سامانه جدا از بقیه نیست؛ بلکه لایهای نرمافزاری است که میتواند درون سامانههای بزرگتر Palantir، مثل Foundry یا Gotham، استفاده شود. این لایه به کاربران اجازه میدهد با یک دستیار گفتوگومحور کار کنند؛ دستیاری که میتواند بر پایه مدلهای زبانی شخص ثالث، از جمله مدلهای Anthropic، OpenAI یا Meta، به پرسشها پاسخ دهد یا بعضی وظایف را درون همان محیط عملیاتی جلو ببرد.
یک سناریوی واقعی از دموی پلنتیر: صفر تا صد یک حمله با چتبات
برای اینکه درک کنیم این سیستم چقدر سریع و شبیه به فیلمهای علمی-تخیلی عمل میکند، بیایید یکی از دموهای منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در اوکراین را قدم به قدم بررسی کنیم. در این سناریو، یک اپراتور نظامی در حال مانیتورینگ یک منطقه عملیاتی است:
- هشدار اولیه (Ping): ناگهان یک پاپآپ روی صفحه ظاهر میشود. الگوریتمهای بینایی ماشین (بدون دخالت چتبات) یک فعالیت غیرعادی راداری را تشخیص دادهاند.
- پرسش از هوش مصنوعی: اپراتور از دستیار هوشمند AIP (که با موتور زبانی کلود کار میکند) میپرسد: «چه یگان نظامی در این منطقه مستقر است؟»
- تحلیل الگو: چتبات با بررسی الگوی چیدمان تجهیزات در کسری از ثانیه پاسخ میدهد: «بر اساس الگوها، احتمالاً یک گردان حمله زرهی است.» اپراتور بلافاصله از طریق سیستم، یک پهپاد نظارتی MQ-9 Reaper را برای بررسی دقیقتر به منطقه میفرستد.
- تولید استراتژیهای حمله (COA): اپراتور به چتبات تایپ میکند: «سه گزینه اقدام برای هدف قرار دادن تجهیزات دشمن تولید کند.» چتبات فوراً سه سناریو میچیند:
- گزینه اول: حمله با نیروی هوایی
- گزینه دوم: استفاده از توپخانه دوربرد
- گزینه سوم: اعزام یک تیم تاکتیکی زمینی
- اجرای عملیات: فرمانده، گزینه «تیم تاکتیکی» را انتخاب میکند. حالا اپراتور از هوش مصنوعی میخواهد تا نقشه را تحلیل کرده و بهترین و امنترین مسیر را برای رسیدن نیروهای خودی به دشمن ترسیم کند.
- جنگ الکترونیک: در گام آخر، اپراتور به چتبات دستور میدهد که مسدودکنندههای سیگنال یا جمرها (Jammers)1 را به کار بگیرد.
تمام این فرآیند پیچیده تحلیل، تصمیمگیری و صدور فرمان، تنها با چند خط چت کردن و در عرض چند ثانیه انجام میشود!
نکته مهم اینجاست که حتی در همین دمو هم، مرحله آخر با بازبینی نهایی فرمانده و سپس صدور دستور حرکت نمایش داده میشود؛ یعنی روایت رسمیِ ارائهشده هنوز بر وجود انسان در حلقه تصمیم تأکید دارد، هرچند سرعت و دامنه پیشنهاددهی نرمافزار بسیار بیشتر شده است.
جادوی تحلیل داده: ساعتها کار در چند ثانیه
هوش مصنوعی در ارتش فقط برای شلیک و بمباران نیست؛ بخش عظیمی از جنگ، «اطلاعات» است. در گذشته، یک افسر اطلاعاتی باید ساعتها اخبار، گزارشهای میدانی، دادههای پایگاهها و تصاویر را زیر و رو میکرد تا یک گزارش دو صفحهای بنویسد.
در یک دموی دیگر که سایت Wired توصیف کرده، نشان داده شد که چگونه هوش مصنوعی میتواند دادههای خام مربوط به یک حمله پهپادی را دریافت کند و در یک چشم به هم زدن:
- یک داشبورد تعاملی (Interactive Dashboard) بسازد.
- متنهای طولانی را به «آبجکتهای دادهای» (Data Objects) تبدیل کند تا نرمافزارهای دیگر بتوانند آنها را بخوانند.
- یک تحلیل جامع و خلاصه ۲۰۰ کلمهای از تأثیرات نظامی و استراتژیک آن عملیات بنویسد.
یکی از مدیران مرتبط با این پروژه اعتراف میکند: «کاری که من در گذشته باید با صرف ۵ ساعت وقت، خوردن یک فنجان قهوه، جستجو در گوگل و زیر و رو کردن مقالات انجام میدادم، این ابزار در چند ثانیه و با کیفیت عالی انجام میدهد.»
با وجود تمام دموهای خیرهکننده پلنتیر، وایرد هشدار میدهد که نه پلنتیر و نه آنتروپیک، جزئیات روشنی درباره اینکه این چتباتها دقیقاً در کدام سیستمهای پنتاگون و چگونه استفاده میشوند، ارائه نکردهاند. ما در حال تماشای یک نمایشگاهِ کنترلشده هستیم، در حالی که عملکرد واقعی این سیستمها در تاریکی و پشت درهای بسته ارتش اتفاق میافتد.
خلاصه کلام
میدان نبردِ دیگر تنها عرصه زورآزمایی تانکها و جنگندهها نیست؛ بلکه جنگِ دادهها، سرورها و الگوریتمهاست. روند فعلی نشان میدهد که نرمافزار، داده و مدلهای هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به بخشی از زنجیره تصمیمسازی نظامیاند؛ نه به این معنا که انسان حذف شده، بلکه به این معنا که فشار برای تصمیمگیری سریعتر، بیشتر از قبل به الگوریتمها و رابطهای گفتوگومحور تکیه خواهد کرد.
- جمر (Jammer) دستگاهی است که امواج قدرتمندی میفرستد تا ارتباطات رادیویی، بیسیم و رادارهای دشمن را مختل یا به اصطلاح «کور» کند. ↩︎
