راهنمای زنده‌ماندن زیر آوار و مراقبت فوری پس از آواربرداری: ۲۰ نکته‌ی کلیدی

وقتی ساختمان فرو می‌ریزد، فقط لحظه‌ی حادثه تعیین‌کننده نیست؛ آنچه در دقایق و ساعت‌های بعد رخ می‌دهد هم می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد. هم فردی که زیر آوار مانده و هم کسانی که برای کمک نزدیک می‌شوند، در موقعیتی قرار دارند که تصمیم‌های عجولانه ممکن است آسیب را بیشتر کند. در چنین شرایطی، دانستن چند اصل ساده اما حیاتی، می‌تواند شانس بقا را افزایش دهد و از خطرهای پنهان پس از نجات جلوگیری کند. این راهنما به مهم‌ترین نکاتی می‌پردازد که باید زیر آوار، هنگام آواربرداری و در نخستین لحظه‌های پس از بیرون آوردن مصدوم به آن‌ها توجه کرد.

۱۰ نکته برای زنده‌ماندن زیر آوار

گرفتار شدن زیر آوار، از هولناک‌ترین تجربه‌هایی است که ممکن است کسی با آن روبه‌رو شود. در چنین وضعیتی، ترس، سردرگمی و فشار روانی کاملاً طبیعی است، اما همین لحظه‌ها می‌توانند در سرنوشت فرد نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند. در ادامه، به مهم‌ترین نکاتی می‌پردازیم که رعایت آن‌ها می‌تواند شانس زنده ماندن را بیشتر کند.

۱. آرامش خود را حفظ کنید

ابتدا سعی کنید نفس عمیق بکشید و ترس خود را کنترل کنید. هرچقدر که تنفس شما آرام‌تر و منظم‌تر باشد، اکسیژن کمتری مصرف می‌کنید. به خودتان یادآوری کنید که در بسیاری از موارد، افراد تا چندین روز زیر آوار زنده مانده‌اند.

۲. در صورت امکان، موقعیت امن‌تری پیدا کنید

اگر هنوز تحرک دارید و فضا اجازه می‌دهد، سعی کنید خودتان را به فضای باز یا محکم‌تری برسانید؛ اما مراقب باشید؛ تکان دادن زیاد آوار ممکنه باعث ریزش بیشتر و بدتر شدن شرایط شود.

۳. از فریاد زدن خودداری کنید

فریاد زدن هم انرژی مصرف می‌کند و هم اکسیژن زیادی می‌طلبد. در عوض، سعی کنید با ضربه زدن منظم به لوله‌ها، دیوارها یا هر جسم فلزی، توجه نیروهای نجات را جلب کنید. این صداها بهتر از فریاد هستند و احتمال شنیده شدن‌شان بیشتر است.

۴. در مصرف انرژی و اکسیژن صرفه‌جویی کنید

فعالیت‌های غیرضروری مثل زور زدن الکی یا تکان خوردن زیاد می‌تواند وضعیت شما را بدتر کند. فعالیت خود را به حداقل برسانید. اگر به آب دسترسی دارید، آن را جرعه‌جرعه و در فواصل زمانی منظم مصرف کنید. به خاطر داشته باشید که انسان بدون غذا روزها زنده می‌ماند، اما بدون آب نه.

۵. از وسایل اطراف برای علامت‌ دادن استفاده کنید

اگر نور از جایی نفوذ کرده یا روزنه‌ای در اطراف شما وجود دارد، می‌توانید با تکان دادن یک تکه پارچه روشن، لباس، یا هر وسیله رنگی، توجه نجات‌گران را جلب کنید. هرگز از کبریت یا فندک برای علامت دادن استفاده نکنید؛ زیرا احتمال نشتی گاز وجود دارد.

اگر تلفن همراه‌ شما هنوز شارژ و آنتن دارد، موقعیت مکانی خودتان را برای شماره ۱۱۲ یا دیگر نیروهای امدادی و همینطور دوستان و آشنایان ارسال کنید.

۶. تنفس خود را ایمن کنید

با یک تکه پارچه خشک یا مرطوب، دهان و بینی‌ را بپوشانید و تا حد ممکن از چشم‌ها هم در برابر گرد و غبار محافظت کنید. این کار باعث می‌شود تا گرد و غبار کمتری وارد ریه‌ها شود و احتمال آسیب‌ تنفسی کاهش پیدا می‌کند.

۷. از نور موبایل با احتیاط استفاده کنید

اگر باتری گوشی‌تان هنوز شارژ دارد، از آن فقط در مواقع ضروری استفاده کنید. نور صفحه‌نمایش را در کمترین حالت تنظیم کنید تا مصرف باتری کاهش یابد. از روشن گذاشتن چراغ قوه یا صفحه‌نمایش به‌طور مداوم خودداری کنید. منابع نوری حیاتی هستند و باید با دقت مصرف شوند.

۸. به صداهای اطراف با دقت گوش دهید

گاهی نیروهای امداد یا سایر بازماندگان در نزدیکی شما حضور دارند اما نمی‌توانید آن‌ها را ببینید. در بازه‌های زمانی مشخص، سکوت کنید و به صداهای اطراف گوش دهید. صدای پا، صحبت، یا صدای ابزار ممکن است نشان‌دهنده نزدیک بودن کمک باشد.

۹. اگر تماس موفق نبود، گوشی را خاموش یا در حالت کم‌مصرف بگذارید

اگر پس از تلاش برای تماس با نیروهای امدادی (مانند شماره ۱۱۲) پاسخی دریافت نکردید، گوشی را خاموش کنید یا در حالت «پرواز» یا «Battery Saver» قرار دهید تا باتری‌ حفظ شود. گوشی را فقط در بازه‌های زمانی مشخص (مثلاً هر چند ساعت یک‌بار) روشن کنید و پیامک یا تماس اضطراری بگیرید. قبلا در نوشدارو به توضیح کامل قابلیت درخواست کمک اضطراری یا Emergency SOS پرداختیم. ضمنا یک مطلب مهم دیگر هم برای مدیریت هوشمندانه باتری تلفن همراه داریم که پیشنهاد می‌کنم آن را حتما ببینید.

۱۰. از تاریکی نترسید، آن دشمن شما نیست

تاریکی ممکن است در ابتدا ترسناک به‌نظر برسد. در چنین شرایطی، نبود نور، کاملا طبیعی است و خطری از سمت تاریکی شما را تهدید نمی‌کند. سعی کنید چشم‌هایتان را ببندید و به جای تمرکز بر تاریکی، به چیزهای مثبت فکر کنید. تاریکی فقط یک وضعیت موقتی است، نه نشانه‌ی خطر.

کارهایی که نباید انجام دهید

• از تحرک زیاد یا بی‌هدف پرهیز کنید. ممکن است محل ریزش ناپایدار باشد و هر حرکت اشتباه باعث بدتر شدن شرایط شود.
• تا وقتی مطمئن نیستید کسی نزدیک شماست، فریاد نزنید. فریاد انرژی و اکسیژن را بی‌جهت مصرف می‌کند.
• از شکستن دیوارها یا اشیای اطرافتان پرهیز کنید. این کار ممکن است باعث فروریختن بیشتر آوار یا بسته شدن راه تنفسی شود.

۱۰ نکته هنگام آواربرداری و پس از خروج مصدوم

پیدا شدن مصدوم زیر آوار، به معنی پایان خطر نیست. از این لحظه به بعد، مرحله‌ای بسیار حساس آغاز می‌شود که در آن، هر حرکت و هر تصمیم می‌تواند به نفع مصدوم یا به ضرر او تمام شود. در ادامه، به نکاتی می‌پردازیم که هنگام آواربرداری و بیرون آوردن مصدوم باید به آن‌ها توجه کرد.

۱. قبل از هر کاری، صحنه را ارزیابی کنید

قبل از هر اقدامی، مطمئن شوید نزدیک شدن به مصدوم خودش شما را گرفتار نمی‌کند. آوار ناپایدار، برق، آتش، بوی گاز، شیشه، فلزات تیز و ریزش دوباره می‌توانند برای نجات‌دهنده هم مرگبار باشند. اگر محیط امن نیست، نزدیک شدن عجولانه می‌تواند تعداد مصدومان را بیشتر کند.

۲. آرامش خودتان را حفظ کنید و مصدوم را هم آرام نگه دارید

اگر مصدوم هوشیار است، با صدای آرام و واضح با او حرف بزنید. به او بگویید بی‌حرکت بماند و تلاش نکند ناگهانی بلند شود یا خودش را بیرون بکشد. همین آرام‌سازی اولیه می‌تواند جلوی بدتر شدن آسیب را بگیرد.

۳. آسیب سر، گردن و کمر را جدی بگیرید

در ریزش ساختمان، باید همیشه احتمال آسیب ستون فقرات را در نظر گرفت. اگر مصدوم درد گردن یا کمر دارد، بی‌حسی یا ضعف در دست و پا دارد، بیهوش است، یا با ضربه‌ی شدید زیر آوار مانده، او را ننشانید، نچرخانید و وادار به ایستادن نکنید. تا جایی که می‌شود، باید در همان وضعیتی بماند که پیدا شده است؛ مگر اینکه خطر فوری وجود داشته باشد، یا برای باز کردن راه تنفس، کنترل خون‌ریزی شدید یا احیا ناچار به جابه‌جایی باشید.

۴. بیرون آوردن مصدوم نباید فوری و با زور انجام شود

اگر برداشتن فشار ساده، ایمن و ممکن است، این کار را بی‌معطلی انجام دهید؛ اما اگر آوار ناپایدار است، جسم سنگین روی تنه یا لگن افتاده، یا آزادسازی فقط با کشیدن و زور ممکن می‌شود، از بیرون کشیدنِ خطرناک و بی‌برنامه خودداری کنید و تا حد ممکن کار را به نیروهای تخصصی بسپارید.

۵. به «سندرم لِه‌شدگی» فکر کنید، حتی اگر ظاهر مصدوم خیلی بد نباشد

گاهی مصدوم بعد از آزاد شدن، در نگاه اول بدحال به نظر نمی‌رسد، اما فشار طولانی روی عضلات می‌تواند پس از برداشته شدن آوار، عوارض بسیار خطرناک و کشنده‌ای ایجاد کند (برخی از افرادی که از زیر آوار زنده بیرون آورده می‌شوند، به خاطر این مشکل جان خودشان را طی ساعات بعدی از دست می‌دهند). به همین دلیل، هر مصدومی که اندام یا بخش بزرگی از بدنش مدتی زیر فشار بوده، باید جدی گرفته شود و سریع به مرکز درمانی برسد؛ حتی اگر ظاهراً هوشیار و بیدار باشد.

بلافاصله به مصدوم آب فراوان بدهید (البته قبلش دقت کنید که دچار خونریزی نباشد چون در این صورت نباید آب داد).

۶. پیش از هر جابه‌جایی، تنفس و خون‌ریزی شدید را بررسی کنید

ببینید آیا مصدوم نفس می‌کشد یا نه. اگر خون‌ریزی شدید دارد، با فشار مستقیم روی محل، آن را کنترل کنید. اگر بیهوش است و نفس نمی‌کشد، فقط در صورتی که آموزش دیده‌اید، کمک‌های پایه‌ی احیا را شروع کنید. اگر نفس می‌کشد، تمرکز را روی ثابت نگه داشتن او، کنترل خون‌ریزی و رساندن سریع به امداد بگذارید.

۷. اگر مجبور به جابه‌جایی شدید، بدن را یکپارچه حرکت دهید

اگر خطر فوری وجود دارد و ناچارید مصدوم را جابه‌جا کنید، این کار نباید با کشیدن دست یا پا، پیچاندن بدن یا بلند کردن نامتقارن انجام شود. بهترین حالت این است که چند نفر با هماهنگی، سر، تنه و پاها را در یک راستا نگه دارند و بدن را یکپارچه حرکت دهند. در این میان، کسی که سر و گردن را نگه می‌دارد باید نقش هدایت‌کننده را داشته باشد.

۸. مصدوم را ننشانید و وادار به راه رفتن نکنید

بیرون آمدن از زیر آوار به این معنی نیست که خطر تمام شده است. ممکن است مصدوم دچار خون‌ریزی داخلی، شکستگی، شوک یا آسیب ستون فقرات باشد. نشاندن، بلند کردن یا راه انداختن او فقط برای اینکه «حال بهتری پیدا کند» می‌تواند آسیب را بیشتر کند.

۹. به مصدوم خوراکی ندهید و دادن آب هم شرط دارد

در صورت وجود خونریزی، حتی اگر تشنه است یا درخواست آب می‌کند، به او چیزی ندهید. در افراد دچار آسیب شدید، این کار می‌تواند باعث استفراغ، ورود محتویات به راه تنفس و دردسرهای بیشتر شود. در این مرحله، مراقبت درست، مهم‌تر از خوراندن آب یا غذاست.

نکته حیاتی: در مدیریت سندرم له‌شدگی (Crush Syndrome)، برخلاف پروتکل‌های رایج در جراحات خونریزی‌دهنده که مصرف مایعات منع می‌شود، آبرسانی سریع به مصدومِ دارای سطح هوشیاری کامل، یک اقدام حیاتی است. مصرف آب به رقیق‌سازی سموم آزادشده در جریان خون کمک کرده و از بروز نارسایی حاد کلیوی جلوگیری می‌نماید.

۱۰. مصدوم را گرم نگه دارید و مرتب زیر نظر بگیرید

تا رسیدن امداد، حواس‌تان به سطح هوشیاری، تنفس، رنگ پوست، درد، تورم و بدتر شدن حال عمومی او باشد. اگر رنگ‌پریده شد، گیج شد، خواب‌آلود شد، نفس‌هایش بدتر شد یا درد و تورم بیشتر شد، وضعیت را اورژانسی‌تر در نظر بگیرید. پوشاندن مصدوم و جلوگیری از سرد یا خیلی گرم شدن او هم مهم است.

کارهایی که نباید انجام دهید

• بدون بررسی ایمنی صحنه، وارد آوار ناپایدار نشوید.
• مصدوم مشکوک به آسیب سر، گردن یا کمر را ننشانید، نچرخانید و نکشید.
• جسم سنگین را بدون فکر و با عجله از روی بدن مصدوم برندارید، مخصوصاً اگر مدت زیادی زیر فشار بوده است.
• به مصدوم آب، غذا یا دارو ندهید.
• برای پیدا کردن راه یا علامت دادن، از فندک و کبریت استفاده نکنید.

در پایان، مهم‌ترین چیز، حفظ امید، صرفه‌جویی در انرژی و ارتباط‌گیری هوشمندانه با دنیای بیرون است. اگر این نکات را رعایت کنید، شانس زیادی برای زنده ماندن خواهید داشت.

پرسش‌های تکمیلی