زمانی که طرح رجیستری بهطور جدی در ایران کلید خورد، مسئولان وقت وزارت ارتباطات برای همراه کردن افکار عمومی با این طرح، روی یکی از بزرگترین دغدغههای شهروندان یعنی «مقابله با سرقت گوشی موبایل» دست گذاشتند.
در آن زمان، سامانه هوشمند مدیریت تجهیزات ارتباطی یا همان «همتا» بهعنوان ناجی کاربرانی معرفی شد که نگران امنیت دستگاههای گرانقیمت خود بودند. امروز که سالها از اجرای این طرح میگذرد، با نگاهی به پشت سر میبینیم که مسیر طیشده تفاوت معناداری با وعدههای اولیه دارد.
وعدههایی که فراموش شدند
در سال ۱۳۹۶ و زمانی که طرح رجیستری تازه داشت پا میگرفت، مسئولان «وزارت ارتباطات» مانور تبلیغاتی گستردهای روی قابلیتهای امنیتی سامانهی همتا دادند. «محمدجواد آذری جهرمی»، وزیر وقت ارتباطات در اواخر سال ۱۳۹۶ اعلام کرده بود که این طرح برای مردم منافع مستقیمی دارد و از سرقت گوشیهای تلفن همراه تا حدود زیادی جلوگیری میکند.
استدلال فنی این وعده را «حسین فلاح جوشقانی»، رئیس وقت سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی مطرح کرد. او در یک برنامهی تلویزیونی توضیح داد که در سامانهی همتا گوشیهای تلفن همراه بهصورت زوج شمارهی سیمکارت و شمارهی سریال دستگاه (IMEI) ثبت میشوند و با این معماری میتوان دستگاه سرقتشده را در شبکهی مخابراتی ردیابی و مسدود کرد؛ هرچند تصریح کرد که این امکان در آن زمان هنوز فراهم نیست و «در حال کار روی آن هستیم».
اظهارنظر مسئولان امیدوارکننده بودند اما در حد وعده باقی ماندند و هرگز عملی نشدند. امروز اگر تلفن همراه شما سرقت شود، سامانهی همتا هیچ ابزار مستقیمی برای مسدودسازی در اختیارتان قرار نمیدهد!
معماری این سامانه بهجای تمرکز بر امنیت کاربر نهایی، به سمت کنترل بازار سوق پیدا کرد. مالکان گوشیهای سرقتی برای پیگیری دستگاه خود همچنان باید به نهادهای قانونی یا پلتفرمهای واسطه مراجعه کرده و با پرداخت هزینه، منتظر نتیجه بمانند؛ روندی که برخی مواقع به دلیل تغییر شناسه IMEI توسط سارقان، به بنبست میرسد.
همتا امروز دقیقاً چه کار میکند؟
با کنار رفتن وعدههای اولیه، سامانهی همتا به مرور ماهیت دیگری از خود نشان داد: پلتفرمی برای مدیریت واردات و تضمین دریافت عوارض گمرکی. در حال حاضر، همتا به یک درگاه تثبیت رجیستری تبدیل شده که اطمینان حاصل میکند هیچ دستگاهی بدون پرداخت حقوق دولتی و عوارض گمرکی در شبکه مخابراتی کشور فعال نشود.
برای کاربر نهایی، قابلیتهای همتا از آن وعدههای اولیه، تنها به دو کارکرد اداری تقلیل یافته است: «فعالسازی و انتقال مالکیت» هنگام خرید و فروش دستگاه و «استعلام اصالت» برای بررسی وضعیت گوشی.
افزودن دستگاه مسافری و مدیریت سیمکارتهای متصل به دستگاه دیگر هم جزو خدمات سامانه هستند؛ اما تجربهی عمومی کاربر به همان دو مورد اول محدود میشود.
استعلام اصالت؛ کاربردیترین ابزار سامانهی همتا
با وجود نقدهای وارد بر انحراف همتا از وعدههای اولیهاش، قابلیت «استعلام اصالت» در این پلتفرم ابزاری کاربردی برای خریداران گوشیهای موبایل است. این گزینه به شما نشان میدهد دستگاهی که در دست دارید، چه وضعیتی دارد:
- وارد سایت همتا شده یا کد دستوری ستاره ۷۷۷۷ مربع (#7777*) را شمارهگیری کنید؛
- در منوی بازشده، گزینه «استعلام اصالت» را انتخاب کنید؛
- شناسهی IMEI دستگاه (موجود روی جعبه یا قابل دریافت با شمارهگیری *#06#) را بدون خط تیره وارد کنید.
پس از چند ثانیه، نتیجه در سایت یا از طریق پیامک به شما اعلام میشود که حاوی اطلاعات مهمی است:
- وضعیت قانونی بودن دستگاه: این بخش به شما میگوید که گوشی از چه طریقی وارد کشور شده. آیا واردات آن قانونی و شرکتی بوده، بهصورت مسافری ثبت شده یا متعلق به مناطق آزاد است. این موضوع روی قیمت و خدمات پس از فروش دستگاه تاثیر دارد.
- مشخصات فنی دستگاه: مدل دقیق گوشی در پیامک ذکر میشود تا مطمئن شوید شناسهی IMEI با مدل گوشی و جعبه آن همخوانی دارد و دستگاه تقلبی نیست.
- شرکت واردکننده: نام شرکتی که گوشی را وارد کرده، نمایش داده میشود. این اطلاعات برای پیگیریهای بعدی و اطمینان از اصالت زنجیره تأمین مهم است.
- وضعیت نو یا کارکرده بودن: پیامک همتا به شما اعلام میکند که آیا این دستگاه قبلاً در شبکه مخابراتی روشن شده یا خیر. اگر دستگاه قبلاً روشن شده بود، با گوشی کارکرده روبهرو هستید و نباید آن را بهعنوان دستگاه نو و آکبند خریداری کنید.
- وضعیت گارانتی: تاریخ شروع و مدت گارانتی دستگاه در ایران درج میشود تا صحت ادعای فروشنده مبنی بر مدت گارانتی را بسنجید.
تجربهی کشورهای دیگر؛ وقتی همتا به کمک قربانی سرقت میآید
سامانههای مشابه همتا در کشورهای دیگر صرفاً ابزار کنترل واردات و دریافت عوارض نیستند و سرویسهای کارآمدی را در اختیار کاربران قرار میدهند:
- هند: سامانهی CEIR به شهروند اجازه میدهد گوشی گمشده یا سرقتشده را با ثبت شمارهی IMEI و مدارک مالکیت در شبکهی همهی اپراتورها مسدود کند. اگر دستگاه پس از آن با سیمکارت دیگری فعال شود، اطلاعات استفاده از آن برای پیگیری در اختیار نهادهای انتظامی قرار میگیرد و مالک میتواند وضعیت درخواست را با یک شناسهی مشخص دنبال کند.
- ترکیه: کاربر میتواند سرقت یا مفقودی گوشی را از طریق سرویس BTK در پرتال دولت الکترونیک ثبت و پیگیری کند.
- پاکستان: از طریق سامانهی DIRBS و پرتال مخابرات امکان گزارش گوشی سرقتی و جلوگیری از استفادهی آن با سیمکارتهای داخلی را فراهم کرده است.
در این کشورها رجیستری به معنای پایان مسئولیت سامانه در برابر کاربر نیست؛ بلکه همان بانک اطلاعاتی IMEI میتواند مبنای مسدودسازی، پیگیری و بازگرداندن دسترسی دستگاه باشد.
اروپا و آمریکای شمالی؛ مسدودسازی بدون رجیستری دولتی
در آمریکا، کانادا و بیشتر کشورهای اروپایی اساساً سامانهای شبیه همتا وجود ندارد؛ واردات موبایل در این بازارها آزاد است و دولتها نیازی به کنترل گمرکی تکتک دستگاهها نمیبینند. اما همان کارکرد حمایتی که همتا هرگز ارائه نکرد، در این کشورها بدون رجیستری دولتی محقق شده است؛ نه با یک سامانهی متمرکز دولتی، بلکه با همکاری خود اپراتورها:
- بریتانیا: از سال ۲۰۰۲ دستکاری شناسهی IMEI طبق قانون جرم است و اپراتورها گوشی گزارششده را ظرف ۴۸ ساعت در همهی شبکههای کشور مسدود میکنند.
- کانادا: اپراتورها از سال ۲۰۱۳ فهرست سیاه سراسری گوشیهای سرقتی را با اتصال به پایگاه دادهی جهانی GSMA راهاندازی کردهاند؛ گوشیای که در آمریکا سرقتی اعلام شود، در کانادا هم سرویس نمیگیرد.
- آمریکا: اپراتورها از سال ۲۰۱۳ پایگاه دادهی مشترک گوشیهای سرقتی دارند و سرویس عمومی Stolen Phone Checker به خریداران امکان میدهد پیش از خرید گوشی دستدوم، وضعیت آن را رایگان استعلام کنند.
تجربهی این کشورها محدودیت مسدودسازی IMEI را هم نشان داد: سارقان شناسه را دستکاری میکنند یا گوشی را به کشورهای خارج از این شبکه قاچاق میکنند. راهحل تکمیلی «کلید حذف» (Kill Switch) بود؛ قابلیتی مانند Activation Lock که اپل از سال ۲۰۱۳ معرفی کرد و گوشی سرقتی را برای سارق عملاً بیارزش میکند. ایالت کالیفرنیا از سال ۲۰۱۵ روشن بودن پیشفرض این قابلیت را در همهی گوشیهای هوشمند اجباری کرد. با این این کار در فاصلهی دو سال سرقت موبایل در لندن ۴۰ درصد، در سانفرانسیسکو ۲۷ درصد و در نیویورک ۱۶ درصد کاهش یافت.
مقایسهی این تجربهها نشان میدهد مسئله در ایران الزاماً نبود زیرساخت فنی نیست. سامانهی همتا بستر فنی لازم را برای ارائه خدمات مشابه دارد؛ اما این ظرفیت بزرگ به بهانههای بوروکراتیک کاملاً رها شده است. امروز همتا به جای تبدیل شدن به یک اهرم بازدارنده علیه سرقت گوشی، کاربر مالباخته را به پروسهای فرسایشی حواله میدهد…
