در شرایط بحرانی و پُرتنش، کودکان بیشتر از سایر اعضای خانواده دچار استرس میشوند. اگر این اضطراب را به موقع تشخیص ندهید و راهحلی برای درمان آن در نظر نگیرید، ممکن است به افسردگی یا اختلالاتی مانند اضطراب اجتماعی، فوبیا و وسواس فکری منتهی شود.
بنابراین باید بدانیم که چطور اضطراب را در کودکان مدیریت کنیم تا آسیب کمتری ببینند و راحتتر از پسِ شرایط دشوار بربیایند. در این مقاله به بررسی راههای کاهش آسیبهای ناشی از استرس و درمان آن در کودکان و نوجوانان میپردازیم. همچنین در مورد نقش مهم والدین هم صحبت خواهیم کرد.
چه عواملی استرس کودک را افزایش میدهند؟
در شرایط بحرانی، هر چیزی میتواند برای کودک نگرانکننده باشد؛ حتی ممکن است تماشای برنامههای تلویزیونی (که زمانی برای او جذاب بودهاند) هم به عامل استرس و اضطراب تبدیل شود. اگر در شرایط بحرانی قرار داشتید و نشانههای زیر را در کودک خود مشاهده کردید، حتماً آنها را جدی بگیرید؛ چون ممکن است کودک دچار «استرس ناشی از بحران» شده باشد و باید به فکر راهحلی فوری بود.
- تغییر در رفتار (مانند پرخاشگری یا گوشهگیری)
- بیاشتهایی و بیمیلی به غذا
- دوری از اعضای خانواده یا دوستان
- پرسیدن سوالات بیشمار و مکرر دربارهی شرایط بحرانی فعلی و آینده
- سردرد مداوم
- دلدرد یا دلپیچه
- کاهش وزن ناگهانی
- تغییر در ساعات خواب (افزایش یا کاهش)
- فکر کردن زیاد
- جویدن ناخن
- تکان دادن پا هنگام نشستن
- دیدن کابوسهای مکرر در خواب
- استفادهی بیش از حد از موبایل و تبلت
- اصرار به خوابیدن کنار والدین
- ترس از چیزهای عادی
در شرایط اضطراری چگونه کودک را آرام کنیم؟
اگر متوجه شدید کودکتان دچار استرس شده و شرایط فعلی هم قرار است بحرانی باقی بماند، لازم است اقدامات لازم برای مدیریت استرس را انجام دهید.
اولین قدم، دور کردن کودک از «موقعیت تنشزا» است. زمانی که اوضاع تحت کنترل شما نیست و عوامل بیرونی تبدیل به منشا استرس شدهاند، بهترین کار این است که در حضور او اخبار منفی نبینید یا جلوی او از مشکلات فعلی حرف نزنید. با این کار کودک را در معرض اطلاعات و حوادث منفی قرار نمیدهید.
البته نمیگوییم وانمود کنید همهچیز مانند همیشه عادی است و هیچ مشکلی وجود ندارد؛ زیرا در این صورت کودک کنجکاو میشود بداند چه اتفاقی افتاده که از او پنهان میکنید و همین موضوع نگرانیاش را تشدید خواهد کرد.
در مرحلهی بعدی از او بخواهید احساساتش را «بیان» کند. برای این کار باید شرایطی فراهم کنید که اعتماد کودک جلب شود و به میل خودش با شما حرف بزند. از او بخواهید نفسی عمیق بکشد و در صورت نیاز این کار را چند بار تکرار کند.
اما هرگز او را برای ابراز احساساتش تحت فشار نگذارید. بهتر است خودتان شروعکننده باشید؛ دربارهی احساسات فعلیِ خودتان با او حرف بزنید و بگویید که در این شرایط کمی احساس نگرانی یا ترس میکنید. سپس بپرسید که او هم چنین حسی دارد یا نه. با این تکنیک، او را به حرف زدن در مورد خودش تشویق میکنید.
قدم بعدی این است که با او «همدردی» کنید. کودک را در آغوش بگیرید و به او بگویید احساساتش را کاملاً درک میکنید و به او حق میدهید که نگران باشد. اما اطمینان خاطر بدهید که این وضعیت موقتی است و به زودی همهچیز تغییر میکند.
پس از گفتوگو، «رفتارهای کودک» خود را زیر نظر داشته باشید. اگر تغییری به سمت بهبود مشاهده کردید، میتوانید امیدوار باشید که صحبتها اثربخش بوده و او آرام شده است. اما اگر تغییری در وضعیت ایجاد نشد یا بدتر شد، ترجیحاً و فوراً از روانشناس کمک بگیرید.
عوامل مؤثر در کاهش استرس در کودکان
دو عامل «استراحت» و «تغذیه» تاثیر مهمی در کاهش استرس کودک در شرایط بحرانی و موقعیتهای اضطراری دارد. اگر کودک خواب کافی و تغذیهی مناسب داشته باشد، ذهن آرامتری دارد و نسبت به مسائل نگرانکننده واکنش کمتری نشان میدهد. در کنار این دو عامل، موارد زیرا هم میشود به عنوان عوامل مؤثر بر کاهش استرس کودکان در نظر گرفت:
- ورزش و تحرک فیزیکی کافی
- گذراندن اوقات فراغت در محیطهای سالم
- فراهم کردن شرایطی آرام و دور از تنش
- محدود کردن دسترسی کودک به تلویزیون و شبکههای اجتماعی
- خواندن کتاب برای کودک یا تشویق او به مطالعهی کتابهای سرگرمکننده و مفید
- کاهش مصرف مواد غذایی حاوی شکلات و قهوه
- تنظیم دما و نور اتاق کودک، بهویژه موقع خواب
- تهیه بازیهای فکری یا سرگرمیهای جدید
- تشویق کودک به فعالیتهای جدید و کارهایی که باعث افزایش حس اعتمادبهنفس و تقویت روحیه میشود.
- استفاده از تکنیکهای رواندرمانی مانند ذهنآگاهی و رفتاردرمانی شناختی (CBT)
تکنیک ذهنآگاهی برای کاهش استرس
یکی از روشهای مؤثر در درمان استرس کودک در موقعیت اضطراری، ذهنآگاهی (Mindfulness) است. در این روش زمانی که کودک مضطرب است، توجه او را به سمت چیزهای مثبت هدایت میکنید. برای مثال میتوانید از او راجع به تولد دوستش که به تازگی در آن حضور داشته سوال کنید یا خاطرهای تعریف کنید که ذهنش معطوف آن شود.
با این کار، استرس فرزند خود را در لحظه مدیریت میکنید و ذهن او را آگاهانه به سمت چیزی بهتر سوق دهید.
استفاده از روش CBT برای کاهش استرس در کودکان
این روش که به آن «رفتاردرمانی شناختی» گفته میشود، بر مبنای سوال و جوابهایی است که بین والدین و کودک رد و بدل میشود. کودک افکار و احساسات ناراحتکنندهی خود را به زبان میآورد و پدر، مادر یا درمانگر بررسی میکند که این افکار طبیعیاند یا بیشتر زاییدهی تصورات کودک و تحلیلهای منفی او از شرایط فعلیاند. در نهایت بر اساس شواهد موجود میتوان نگاه کودک را نسبت به شرایط تغییر داد.
بازیهای ساده برای کاهش استرس کودکان
یکی از روشهای مهم در کاهش استرس، بازی کردن با کودک یا تهیهی بازیهای فکری و سرگرمکننده است تا ذهن او برای مدتی از دنیای واقعی دور شود. در ادامه چند بازی ساده را برای مدیریت استرس در کودکان معرفی میکنیم که میتوانید به راحتی در منزل فراهم کنید و کودک خود را ساعتها سرگرم نگه دارید.
ساخت جعبهی آرامش
جعبه ابزار آرامش یکی از موثرترین تکنیکهاست. درون یک جعبه میتوانید وسایلی را قرار دهید که کودک با بازی کردن با آنها احساس آرامش میکند. مانند عروسکی که به او حس خوبی میدهد، لوازمالتحریر مورد علاقهاش، عکسی که او را یاد خاطرات خوبی میاندازد یا توپی که میتواند با آن بازی کند. حتی میتوانید تصاویر انگیزهبخش یا گلهای طبیعی در جعبه بگذارید.
ایجاد نقطهی امن در خانه
خوب است برای کودک محیطی آرام فراهم کنید که به او احساس امینت و آرامش دهد. اگر از بیرون خانه صداهایی به گوش میرسد که به کودک حس ناامنی میدهد یا حوادثی رخ میدهد که میشود از پنجره با بالکن مشاهدهشان کرد، او را به نقطهی دیگری از خانه ببرید و با موسیقی ملایم یا کارتون موزیکال، حواسش را پرت کنید.
برای ایجاد این نقطهی امن میتوانید از بالش، صندلی یا اسباببازیها کمک بگیرید و کودک را با آنها احاطه کنید تا احساس امنیت بیشتری به دست آورد.
کشیدن نقاشی روی سرامیک یا سفال
نقاشی کشیدن هم یکی از روشهای کاهش استرس در کودکان است. برای ایجاد حس بهتر و همینطور تنوع، میتوانید بهجای کاغذ، از سرامیک یا سفال استفاده کنید. طرحی روی آنها بکشید و از کودک بخواهید رنگآمیزیشان کند. یا میتوانید طرحی از شخصیتهای انیمیشنی محبوبش را روی سرامیک چاپ کنید تا از رنگ کردن آن لذت بیشتری ببرد.
بازی با گِل
از دیگر روشهای ایجاد آرامش در کودکان گِلبازی است. برای این کار خمیرهای مخصوصی در بازار موجود است که میتوانید تهیه کنید و در اختیار کودک بگذارید. او ساعتها سرگرم این بازی خواهد شد و به تدریج آرامش را در رفتار او خواهید دید. البته الزامی به گلبازی نیست و میتوان از سایر خمیرهای بازی هم استفاده کرد.
سخن پایانی
بحران و شرایط اضطراری برای همه پیش میآید. نهفقط کودکان، بلکه بزرگسالان هم در این شرایط احساس نگرانی، ترس و ناامنی میکنند. اما هر وضعیتی موقتی است و با علم به این موضوع، شاید بهتر بتوانیم اضطراب و استرس خود را مدیریت کنیم.
فرزندان از والدین خود یاد میگیرند. اگر ما بر احساسات خود مسلط باشیم و شرایط پُرتنش را بهخوبی کنترل کنیم، کودکانمان نیز در آرامش بیشتری خواهند بود و تنشهای روانی کمتری متحمل میشوند. ما در برابر کودکانی که به این دنیا آوردهایم مسئولیم. بنابراین باید در هر شرایطی، و تاکید میکنیم هر شرایطی، مراقب سلامت جان و روان آنها باشیم.
