دیدن ویدیوهای کوتاه آنلاین به بخش جداییناپذیر زندگی روزمرهی بسیاری از کودکان تبدیل شده. آنچه پیشتر فقط برای پر کردن چند دقیقه از وقت خالی کودکان بود، اکنون بر شیوهی استراحت، ارتباط با دیگران و شکلگیری دیدگاهها در نوجوانان تأثیر میگذارد. پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، تیکتاک و ویدیوهای کوتاه یوتیوب با محتوای بیپایان و شخصیسازیشده، صدها میلیون کاربر کودک و نوجوان را جذب خود کردهاند.
این اپلیکیشنها هیجانانگیز و دوستانه به نظر میرسند و راههایی سریع برای سرگرمی، دنبال کردن ترندها و ارتباط با دیگران فراهم میکنند. اما طراحی آنها به گونهای است که کاربران را به سوی اسکرول زیاد سوق میدهد. مدیریت این مسئله شاید برای بزرگسالان راحتتر باشد، اما برای کودکان دشوار است. این پلتفرمها اساساً برای کودکان طراحی نشدهاند، اما بسیاری از آنها جذب این دنیای خوش آب و رنگ میشوند.
سیل بیوقفهی محتوای کوتاه، خواب را مختل میکند، مرزها را از بین میبرد و زمان لازم برای تأمل و تعامل معنادار را کاهش میدهد.
مغز چگونه درگیر ویدیوهای کوتاه میشود؟
اثر منفی تماشای ویدیوهای کوتاه، کمتر به مدت زمان آن مربوط است و بیشتر به «الگوهایی» برمیگردد که اسکرول کردن حالت وسواسی پیدا میکند یا متوقف کردنش دشوار میشود. این الگوها میتوانند به تدریج بر خواب، خلق و خو، توجه، عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی اثر منفی بگذراند.
اثر منفی تماشای ویدیوهای کوتاه، کمتر به مدت زمان آن مربوط است و بیشتر به «الگوهایی» برمیگردد که اسکرول کردن حالت وسواسی پیدا میکند یا متوقف کردنش دشوار میشود.
ویدیوهای کوتاه معمولاً بین ۱۵ تا ۹۰ ثانیه هستند و بهگونهای طراحی شدهاند که گرایش مغز به تازگی و تنوع را برآورده کند. هر بار اسکرول، وعدهی تجربهی متفاوتی را میدهد؛ از شوخی و ترفند گرفته تا محتوای شوکهکننده. مغز نیز فوراً نسبت به آن واکنش نشان میدهد.
وقتی محتوای جدید یکی پس از دیگری ظاهر میشود، مغز فرصت استراحت و تمرکز دوباره را از دست میدهد. اگر این حالت طولانی شود، ممکن است سختتر روی کارها تمرکز کنیم. بنابراین، به مرور زمان دامنهی توجه کاهش مییابد.
اختلال خواب و تاثیرات هیجانی
بسیاری از کودکان هنگامی به صفحهنمایش نگاه میکنند که باید برای خوابیدن آماده شوند. نور نمایشگر ترشح ملاتونین (هورمونی که به تنظیم خواب کمک میکند) را به تأخیر میاندازد و خوابیدن سختتر میشود.
به دلیل هیجاناتی که از نگاه کردن ویدیوهای کوتاه ایجاد میشود، مغز نیز هیجانی میشود و آرامش ندارد. استفادهی افراطی از ویدیوهای کوتاه در برخی از نوجوانان با اختلال خواب و اضطراب اجتماعی ارتباط بیشتری دارد. این اختلالات بر خلق و خو، تابآوری و حافظه اثر میگذارند و چرخهای ایجاد میکنند که شکستن آن برای کودکانی که دچار استرس یا فشارهای اجتماعی هستند، دشوار است.
مشاهده تصاویر همسالان و سبکهای زندگیِ اغراقآمیز و غیرواقعی هم باعث تشدید مقایسه میشود. کودک ممکن است در تصوراتش، معیارهای غیرواقعبینانهای را در رابطه با مفاهیمی چون محبوبیت، ظاهر یا موفقیت ترسیم کند. در نهایت، این ذهنیت باعث کاهش عزت نفس و افزایش اضطراب خواهد شد.
کودکان کمسن آسیبپذیرترند
بیشتر پژوهشها به نوجوانان اختصاص یافته است، اما کودکان کمسنوسال هویت شکنندهتری دارند و در برابر کشش هیجانیِ محتوای سریع و پیاپی، آسیبپذیرترند.
برخلاف ویدیوهای بلند یا پستهای قدیمی در شبکههای اجتماعی، محتوای کوتاه تقریباً هیچ پیشزمینهای ارائه نمیدهد و یک اسکرول ساده میتواند لحن محتوا را ناگهان از سرگرمکننده به آزاردهنده تغییر دهد.
ازطرفی، مواجهه با محتوایی که کودکان هرگز قصد دیدن آن را نداشتهاند، موضوع را سختتر میکند. کلیپها یکی پس از دیگری به صورت خودکار پخش میشوند، بنابراین کودکان ممکن است با تصاویر خشونتآمیز، چالشهای خطرناک یا محتوای جنسی روبهرو شوند.
برخلاف ویدیوهای بلند یا پستهای قدیمی در شبکههای اجتماعی، محتوای کوتاه تقریباً هیچ پیشزمینهای ارائه نمیدهد و یک اسکرول ساده میتواند لحن محتوا را ناگهان از سرگرمکننده به آزاردهنده تغییر دهد.
کودکانی که اضطراب، کمبود توجه یا نوسانهای خلقی دارند، معمولاً در برابر این اسکرولها آسیبپذیرترند. پژوهشها نشان میدهند نوجوانان مبتلا به اختلال کمتوجهی یا بیشفعالی، به ویدیوهای کوتاه کشش بیشتری دارند و استفادهی زیاد میتواند علائم بیماری آنها را تشدید کند.
اثرات شدید و طولانیمدت
قرار گرفتن زیاد در معرض محتوای کوتاه میتواند در درازمدت بر رشد مغز، توجه و هیجانات رفتاری هم اثر منفی بگذارد، بهویژه در کودکان کمسنو سال. مطالعات علوم اعصاب و روانشناسی نشان میدهند پلتفرمهایی که حول پاداشهای سریع و تحریک الگوریتمی طراحی شدهاند، مغز کودکان را به انتظار دریافت فوری پاداش شرطی میکنند.
ترشح مکرر دوپامین به دلیل تماشای محتوای ویدیوهای کوتاه میتواند به مرور زمان عملکرد سیستم عصبی مغز را که برای تفکر عمیق، خلاقیت و تابآوری هیجانی لازم هستند، تحت تاثیر قرار دهند.
ایجاد کمبود توجه و کمطاقتی
هرچه زمان بیشتری صرف اسکرول شود، توانایی تمرکز بر کار برای مدت طولانی کاهش مییابد. این مشکل میتواند بر تکالیف مدرسه، مطالعه و ارتباط رو در رو تأثیر بگذارد و کودکان را به چک کردن مداوم گوشی عادت دهد.
موزیک سریع و ریتمیک در ویدیوهای کوتاه، توجه به جزئیات و درک عمیق موسیقی را کاهش میدهد و باعث کمطاقتی و کاهش آستانهی تحمل در برابر چالشها میشود. کودکان ممکن است به شکل سطحی از موسیقی لذت ببرند و از مزایای عاطفی و معنوی آن محروم شوند.
راهکارهای خلاقانه برای والدین
والدین نقش بسیار مهمی در کنترل اثرات منفیِ ویدیوهای کوتاه دارند و میتوانند با راهکارهای خلاقانه، کودکان را به فعالیتهای سالم و مفید هدایت کنند. برخی از آنها را در ادامه فهرست کردهایم.
تماشای مشترک و بازی بر اساس محتوا
به جای اینکه کودک در اتاق خود تنها بماند و ویدیو ببیند، زمانهای مشخصی را تعیین کنید تا کنار هم ویدیوهای منتخب را تماشا کنید. هدف این است که «مصرف منفعلانه» را به «تعامل فعالانه» تبدیل کنید.
مثال: اگر ویدیویی درباره یک آزمایش علمی ساده یا یک کاردستی میبینید، گوشی را کنار بگذارید و بگویید: «بیا همین الان ما هم این رو امتحان کنیم!» یا اگر یک ویدیوی طنز میبینید، با هم در مورد اینکه چرا خندهدار بود صحبت کنید و سعی کنید ادای شخصیتها را در بیاورید.
چالشهای واقعی و فیزیکی یا ذهنی
جهان آنلاین پر از چالشهای زودگذر است. شما میتوانید این میل به چالش را به دنیای واقعی بیاورید تا مغز به جای پاداش فوری و کاذب، لذت تلاش واقعی و پاداش دیرپاتر را تجربه کند.
مثال: به جای دیدن ویدیوهای ورزشی یا پارکور، یک «مسیر مانع» با بالشها و صندلیها در خانه درست کنید و زمان بگیرید که چه کسی سریعتر رد میشود. یا به جای دیدن ویدیوهای حل معما، یک نقشه گنج خانگی طراحی کنید که کودک برای پیدا کردن جایزه باید معماهای واقعی حل کند.
زمانهای خلاقانه بدون نمایشگر با فعالیتهای جذاب
صرفاً گرفتن گوشی از کودک کافی نیست؛ باید جایگزینی جذاب وجود داشته باشد که بتواند با هیجان بالای ویدیوهای کوتاه رقابت کند (یا حداقل لذتبخش باشد). هدف، درگیر کردن حواس پنجگانه است.
مثال: برگزاری «شب پیتزای عجیب» که در آن کودک با مواد موجود، شکلهای خندهدار روی خمیر درست میکند. یا ساختن «قلعه» با پتو و چراغقوه و خواندن داستانهای ترسناک یا ماجراجویانه در داخل آن. فعالیتهایی مثل گِلبازی یا نقاشی با انگشت که برای کودکان کمسن عالی است.
استفاده از موسیقی به جای ویدیو برای سرگرمی
ویدیوهای کوتاه اغلب فقط ۱۵ ثانیه از یک آهنگ را پخش میکنند که باعث سطحی شدن درک موسیقایی میشود. شنیدن موسیقی کامل (بدون تصویر) باعث تقویت تخیل و تمرکز شنیداری میشود.
مثال: در ماشین یا خانه، به جای دادن تبلت، پادکستهای قصهگو یا لیست پخش موسیقیهای ملایم و کامل پخش کنید. بازی «مجسمه شو» را انجام دهید؛ یعنی با پخش موسیقی کامل برقصید و با قطع آن، خشک شوید. این کار تمرکز را بالا میبرد.
داستانسرایی و نقد محتوا بعد از دیدن ویدیو
این روش به تقویت «سواد رسانهای» کمک میکند. با پرسیدن سوالات درست، ذهن کودک را از حالت هیپنوتیزم خارج کرده و وادار به تحلیل میکنید.
مثال: بعد از دیدن یک ویدیوی تبلیغاتی یا بلاگری، بپرسید: «به نظرت چرا این ویدیو رو ساختن؟»، «آیا زندگی واقعی این آدم همیشه همینقدر خوشحاله؟» یا «فکر میکنی پشت دوربین و بعد از قطع شدن فیلم چه اتفاقی افتاد؟». این پرسشها فاصلهای انتقادی بین کودک و محتوا ایجاد میکند.
چالش توقف اسکرول برای تقویت خودکنترلی
متوقف کردن اسکرول برای مغز سخت است. این کار را به یک بازی تبدیل کنید تا قدرت ارادهی کودک تقویت شود.
مثال: بازی «قانون ۵ دقیقه»: تایمر بگذارید و بگویید فقط پنج دقیقه وقت داریم ویدیو ببینیم، به محض زنگ خوردن، هرکس زودتر گوشی را قفل کرد و روی میز گذاشت برنده است. یا قانون «یک ویدیو، یک حرکت»: بعد از هر ویدیوی کوتاه، باید یک حرکت پروانه بزنی یا یک کلمه جدید که یاد گرفتی را بگویی.
تبدیل علاقهمندی به ترندها به فعالیت واقعی و ملموس
الگوریتمها علایق کودک را شناسایی میکنند (مثلاً حیوانات، آشپزی، لگو). شما از همین دادهها استفاده کنید تا آنها را به دنیای واقعی بکشانید.
مثال: اگر کودک مدام ویدیوهای نگهداری از حیوانات خانگی را میبیند، مسئولیت رسیدگی به گلدانهای خانه یا غذا دادن به پرندگان در پارک را به او بدهید. اگر ویدیوهای آرامشبخش را دوست دارد، با هم اسلایم یا شن جادویی بسازید تا حس لامسه او هم درگیر شود، نه فقط بینایی.
برای آگاهی از نحوهی ارتباط با کودکان در عصر دیجیتال، مطالعهی مطلب «والدگری در عصر دیجیتال: چه «زمانی» و «چگونه» وارد عمل شویم؟» را در سایت نوشدارو پیشنهاد میکنیم.
برای آگاهی از نحوهای انتخاب محتوای مناسب برای فرزندان هم لطفا مطلب «ردهبندی سنی در فیلم، سریال، بازی و اپلیکیشن: چطور محتوای مناسب فرزندمان را پیدا کنیم؟» را مطالعه کنید.
