این روزها هرکجا را که نگاه می‌کنیم، از بیلبوردهای شهر گرفته تا استوری‌های کسب‌وکارهای شخصی، خرید قسطی به‌عنوان یک گزینه برای راحتی و کاهش فشار مالی تبلیغ می‌شود. در شرایطی که فشار اقتصادی روزبه‌روز افزایش پیدا می‌کند، کاملاً طبیعی است که به این نوع خرید تمایل پیدا کنیم؛ اما آیا واقعاً این نوع خرید فشارها را کم می‌کند؟
خرید قسطی چگونه به ما کمک می‌کند؟
خرید قسطی به ما اجازه می‌دهد مبلغ یک خرید بزرگ را در چند ماه یا چند سال تقسیم کنیم. اقتصاددان‌ها به این پدیده «هموارسازی مصرف» (Consumption Smoothing) می‌گویند. به زبان ساده، یعنی بخشی از هزینه امروز را به زمانی منتقل کنیم که انتظار داریم درآمد بیشتری داشته باشیم.
هموارسازی مصرف در چند وضعیت گوناگون کارایی دارد:
- زمانی که درآمد ما به‌طور موقت کاهش یافته است؛ برای مثال در دوران تعویض شغل که پیدا کردن یک کار جدید ممکن است چند ماه طول بکشد.
- زمانی که یک خرید بزرگ داریم؛ مثلاً هنگام خرید خانه یا خودرو ممکن است هزینه‌ای بسیار سنگین و ناگهانی باشد و ما با استفاده از اقساط، آن هزینه را پخش یا هموار می‌کنیم.
- زمانی که در آغاز راه یک حرفه یا سرمایه‌گذاری هستیم؛ زیرا هزینه‌های آموزشی و راه‌اندازی کسب‌وکار یکی از بزرگ‌ترین مخارج در طول یک حرفه هستند و رسیدن به درآمد پایدار و جبران آن‌ها زمان می‌برد.
آیا ما در خرید قسطی واقعاً به آینده فکر می‌کنیم؟
با آن که کارکرد اقساط این است که هزینه‌ها را در آینده توزیع کنند، ما معمولاً هنگام خرید قسطی به‌اندازه‌ی کافی به آینده توجه نمی‌کنیم. البته نباید این را یک نقص بدانیم. علم اقتصاد رفتاری با سه مفهوم به ما نشان می‌دهد که عدم توجه ما به آینده، ناشی از مکانیسم‌هایی طبیعی در ذهن ما است.
- سوگیری زمان حال: ما به‌طور طبیعی تمایل داریم در ارزیابی‌های خود به «زمان حال» وزن بیشتری بدهیم. در مغز ما نواحی‌ای وجود دارد که فقط به لذت یا منفعت در زمان حال پاسخ می‌دهند. پس ما تمایل داریم نفعی را که در زمان حال به ما می‌رسد ارزشمندتر از آن‌چه که در بلندمدت است، ببینیم.
- ذهنیت کمبود: در زمانی که با کمبود منابع مواجه هستیم، تمرکز ما روی مسائل فعلی بسیار پررنگ‌تر می‌شود و آینده را حتی بیشتر نادیده می‌گیریم. این تمرکز محدود ممکن است به بدهی بیش از حد منجر شود.
- وابستگی به نقطه‌ی مرجع: ما معمولاً وضعیت خود را با چیزی ملموس مقایسه می‌کنیم؛ مثلاً سطح زندگی‌ای که تا امروز داشته‌ایم یا جایگاهی که دوست داریم حفظ کنیم، نه با فشار مالی‌ای که ممکن است چند ماه بعد سراغمان بیاید. انسان برای محافظت از این «نقطه‌ی مرجع»، تمایل دارد که افت مصرف را به هر قیمتی به تأخیر بیندازد.
وقتی خرید قسطی فریب‌آمیز می‌شود
علاوه بر سوگیری‌های بالا، محاسبات مربوط به پیش‌پرداخت، اقساط، زمان‌بندی قسط‌ها و نرخ‌های بهره، بسیار انتزاعی و ناملموس هستند. فرضیات و ساختار مدل‌هایی که مربوط به محاسبات مالی آینده هستند، با چگونگی درک ما از این پدیده‌ها تفاوت‌های اساسی دارند.
افراد و شرکت‌هایی که با وعده‌ی خرید قسطی به سراغ ما می‌آیند، ممکن است از این طبیعت مغز سوءاستفاده کنند. دو روش رایج وجود دارد که وام‌ها ما را فریب می‌دهند.
۱. بازی با پیش‌پرداخت
فرض کنید قرار است یک کالا با قیمت ۱۰۰ میلیون تومان را با ۱۲ قسط بخرید. به دو شرایط متفاوت زیر توجه کنید:
- پیش‌پرداخت: ۳۰ میلیون، هر قسط: ۷ میلیون
- پیش‌پرداخت: ۴۲ میلیون، هر قسط: ۶ میلیون
در هر دو مورد بالا، شما ۱۱۴ میلیون پرداخت خواهید کرد. در مورد اول، بهره‌ی موثر سالانه‌ی فروشنده ۴۱ درصد، و در مورد دوم، ۵۱ درصد است.
علت این است که در مثال دوم، اعتباری که دریافت می‌کنیم (۵۸ میلیون) از اعتبار مثال اول (۷۰ میلیون) کمتر است، اما بهره در هر دو ۱۴ میلیون است. یعنی مورد دوم در عمل یک وام بسیار گران‌تر است.
۲. بازی با تعداد قسط‌ها
فرض کنید می‌توانید یک کالای ۲۰ میلیون تومانی را به‌صورت اقساطی بخرید. دو شرایط زیر را درنظر بگیرید:
- شش قسط ۳.۷ میلیون تومانی
- چهار قسط ۵.۵ میلیون تومانی
در اینجا، فروشنده کالا را ۲۲ میلیون تومان می‌فروشد. در مورد اول، ۱۶.۳ میلیون تومان اعتبار دریافت می‌کنید و نرخ مؤثر سالانه تقریباً ۶۰ درصد است. در مورد دوم، اعتبار ۱۴.۵ میلیون تومان و نرخ ۱۱۹ درصد می‌شود.
نرخ مؤثر سالانه نشان می‌دهد اعتباری که واقعاً دریافت کرده‌اید، با توجه به مبلغ و مدت بازپرداخت، در مقیاس یک سال چقدر برای شما هزینه دارد. به همین دلیل، کمتر بودن تعداد قسط‌ها می‌تواند نرخ مؤثر را به‌شدت بالا ببرد، حتی اگر مبلغ نهایی خرید تفاوت زیادی نکند.
در هر دو خرید قسطی بالا، فروشنده یک «نرخ اعلامی» به شما می‌گوید. مثلاً در خرید دوم، این نرخ ۱۰ درصد است؛ اما نرخ اعلامی ۱۰ درصدی در عمل به یک وام با نرخ مؤثر سالانه‌ی ۱۱۹ درصدی تبدیل می‌شود.
بازی با مدت‌زمان اقساط و پیش‌پرداخت، به فروشنده یا اعتباردهنده اجازه می‌دهد که نرخ مؤثر سالانه را بسیار بالاتر از چیزی که در نگاه اول به‌نظر می‌رسد ببرد.
نوشدارو پلاس
محاسبه‌ی نرخ مؤثر سالانه بسیار پیچیده است و این مفهوم حساسیت بالایی به پیش‌پرداخت و مدت‌زمان اقساط دارد، به‌گونه‌ای که درک ملموس آن برای مغز ما بسیار دشوار است. توصیه می‌کنیم پیش از خرید قسطی یا دریافت اعتبار از ابزار آنلاین «حساب‌کش» برای مشاهده‌ی اضافه‌پرداخت واقعی، نرخ مؤثر سالانه و برچسب گرانی استفاده کنید.
گاهی یک خرید قسطی که برای ما از خرید نقدی سبک‌تر به‌نظر می‌رسد، ممکن است حتی کمک مالی ما به فروشنده یا اعتباردهنده باشد، نه برعکس. در این شرایط، اگر امکان گرفتن وام داریم، احتمالاً بهتر است به‌سراغ آن برویم.
یک تصویر کلی‌تر
طبق گزارش تورم ۲۰۲۶-۲ بانک مرکزی ترکیه، با تداوم تورم در سال‌های اخیر، خریدهای قسطی و سقف اعتبارها در این کشور افزایش یافته‌اند. در کوتاه‌مدت، خانوارها قدرت خرید بیشتری پیدا کرده‌اند و تقاضای مصرف بالاتر رفته است؛ اما این گزارش هشدار می‌دهد که افزایش بدهی برای خانواده‌های کم‌درآمد و آسیب‌پذیر، مشکل بازپرداخت ایجاد می‌کند و در بلندمدت باعث تشدید فشار مالی خواهد شد.
این مثال یک حقیقت کلی و اثبات‌شده را در اقتصاد نشان می‌دهد. خرید اعتباری یا قسطی در بحران‌های اقتصادی موقت یکی از راه‌های مؤثر برای حفظ سطح تولید و مصرف است، اما در شرایط تورم مزمن، ممکن است به عاملی برای تشدید بحران تبدیل شود.
یک گزارش «فدرال‌رزرو» آمریکا می‌گوید افزایش بدهی باعث می‌شود تا خانواده‌ها در بحران‌های آینده مجبور به کاهش هزینه‌ها و مصرف خود شوند؛ امری که آثار منفی روی تولید را نیز شدیدتر می‌کند.
اسناد اقتصادی آمریکا درباره‌ی تورم پس از جنگ جهانی دوم هم نمونه‌ای مشابه را ثبت کرده‌اند: در شرایطی که تولید و عرضه کاهش یافته بود، گسترش اعتبار، قدرت خرید تازه‌ای وارد اقتصاد کرد، بدون آن‌که تولید به همان اندازه افزایش پیدا کند؛ در نتیجه فشار بر قیمت‌ها بیشتر شد.
فروش قسطی، یکی از راه‌هایی است که فروشندگان همواره از آن استفاده کرده‌اند تا کاهش تقاضا در اثر تورم را جبران کنند. مثال ترکیه یک نمونه‌ی بسیار تازه است؛ اما در بحران‌های دهه‌ی ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ آمریکا نیز می‌توانیم این نوع سیاست فروش را مشاهده کنیم.
خلاصه یافته‌های اقتصادی را می‌شود ساده‌تر گفت:
در شرایطی که آسیب‌پذیری مالی خانوارها افزایش می‌یابد، خرید قسطی ممکن است قدرت خرید را موقتاً حفظ کند، اما ریسک‌های مالی آینده را بالا می‌برد.
قسطی بخریم یا نه؟
همان‌طور که گفتیم، خرید قسطی و اعتباری کارکردهای مثبتی در شرایط نامساعد دارند. دادن یک حکم کلی درباره‌ی خرید قسطی ممکن و منطقی نیست؛ اما نکاتی وجود دارد که در هنگام این نوع خرید باید به آن‌ها توجه کنیم.
- قسطی که هزینه واقعی را پنهان می‌کند یک زنگ خطر است: تأکید فروشنده روی «اقساط ماهانه‌ی کم» یا «پیش‌پرداخت ناچیز یا صفر»، بدون صحبت از هزینه‌ی نهایی، فریب‌آمیز است. نرخ مؤثر سالانه را حساب کنید؛ تقسیم مبلغ اضافی بر قیمت کالا کافی نیست.
- قراردادهای مبهم را امضا نکنید: تفاوت قیمت نقدی و اعتباری، چگونگی محاسبه‌ی کارمزدها، جریمه‌ی دیرکرد، شرایط تسویه‌ی زودتر از موعد، بیمه و سایر خدمات و هزینه‌های جانبی را در نظر بگیرید.
- برای کالاهای مصرفی، بدهی بلندمدت نسازید: اگر مدام برای خرید لوازم روزمره اعتبار می‌گیرید و عمر آن کالا پیش از تسویه‌ی بدهی تمام می‌شود، ممکن است فقط فشارهای مالی خود را در آینده بیشتر کرده باشید.
- مراقب انباشت قسط‌های کوچک باشید: شاید هر خرید قسطی به‌تنهایی کاملاً سبک باشد، اما ترکیب چند قسط کوچک ممکن است بخش بزرگی از درآمد ماهانه‌ی شما را بگیرد.
- به امید درآمد و اقتصاد بهتر در آینده قسط نگیرید: توان بازپرداخت خود را با توجه به درآمد و هزینه‌های فعلی بسنجید؛ پذیرفتن قسط به‌امید افزایش درآمد و رونق اقتصاد در آینده بسیار پرریسک است.
- کالا را صرفاً به این دلیل که در آینده گران‌تر خواهد شد، قسطی نخرید: انتظارات تورمی باعث می‌شود تا خرید در زمان حال بسیار منطقی به‌نظر برسد؛ اما فشار مالی اقساط ممکن است از فشار خرید نقدی در آینده بیشتر باشد.
در کل، باید این نکته را به‌یاد داشته باشیم که اقساط، قدرت خرید پایین ما در زمان حال را با قدرت خرید بالای ما در آینده جبران می‌کنند. پس اگر خریدهای قسطی امروز ما حتی برای نسخه‌ی آینده‌ی ما نیز سنگین باشند، فشارهای مالی دیر یا زود خودشان را نشان خواهند داد.
آدرس مطلب: https://nooshdaroo.ir/secure-online-shopping/installment-buying-financial-impact/
