گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» که به تازگی منتشر شده، روایتی دادهمحور از جایگاه لغزان ایران در رقابت نفسگیر هوش مصنوعی با کشورهای پیشرو و رقبای منطقهای از جمله عربستان، امارات و ترکیه ارائه میکند.
این گزارش که در «مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی دانشگاه شریف» تدوین شده، نشان میدهد ایران با وجود برخورداری از ۱۴ هزار استعداد برجسته، در تلهی کمبود شدید زیرساخت و شیب تند خروج نخبگان گرفتار شده است.
در ادامه نگاهی به دادههای کلیدی این سند راهبری انداختهایم که هشدار میدهد بدون تسریع در سرمایهگذاری و توسعه زیرساخت، فاصله با رقبای منطقه بیشتر و بیشتر خواهد شد.
فاصله گسترده با رقبا در سرمایهگذاری و سهم بازار
دادههای گزارش شاخص ۱۴۰۴ نشان میدهد کشورهای حاشیه خلیج فارس در حال تبدیل شدن به قطب سرمایهگذاری فناوری هستند؛ اما اقتصاد هوش مصنوعی در ایران هنوز در مراحل ابتدایی به سر میبرد:
- بازار داخلی: اندازه بازار هوش مصنوعی ایران رقمی در حدود ۵ هزار میلیارد تومان (معادل تقریبی ۹۰ میلیون دلار) برآورد شده است.
- سهم از تولید ناخالص داخلی (GDP): سهم این فناوری نوظهور از اقتصاد کلان کشور تنها حدود ۰.۰۲ درصد است.
- سرمایهگذاری تجمیعی: کل سرمایهگذاریهای حوزه هوش مصنوعی در ایران تاکنون به حدود ۸۲ میلیون دلار رسیده است. رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی با حدود ۳۱ و ۲۴ میلیارد دلار سرمایه گذاری در هوش مصنوعی منطقه پیشرو هستند.
- سرمایهگذاری خطرپذیر: ایران با تنها ۶.۶ میلیون دلار در پایینترین جایگاه منطقه است.
با توجه به این شکاف عمیق در سرمایهگذاری، اکوسیستم ایران برای بقا نیازمند یک بازنگری جدی در سیاستهای جذب سرمایه و ریلگذاری هوشمندانه است.
هوش مصنوعی ایران زیرساخت کافی ندارد
طبق دادههای گزارش هوش مصنوعی ۱۴۰۴ مجموع توان پردازشی سرویسدهندگان بزرگ GPU در ایران معادل ۱۷۲ پردازنده پیشرفته انویدیا 100H برآورد میشود. این در حالی است که عربستان از ۸۳۹۱ پردازنده 100H در خوشههای پردازشی خود بهره میبرد.
محدودیت در زیرساختهای سختافزاری روی امنیت دادهها نیز تأثیر میگذارد؛ چرا که کمبود توان پردازشی داخلی، توسعهدهندگان را به استفاده از سرویسهای ابری خارجی سوق میدهد و به عقیدهی تدوینگران گزارش، این مسئله دادههای حیاتی شهروندان و سازمانها را در معرض خطرات جدی نشت اطلاعات و نقض حریم خصوصی قرار میدهد.
کسبوکارهای ایرانی به هوش مصنوعی اعتماد ندارند
بر اساس یافتههای این گزارش، نرخ پذیرش هوش مصنوعی در کسبوکارهای ایرانی در سال ۱۴۰۴ از ۲۷ درصد فراتر نمیرود. به عبارتی کمتر از یک سوم شرکتهای ایرانی این فناوری را در فرایندهای داخلی ادغام کردهاند که ۷ سال عقبتر از میانگین جهانی است. اما ریشه این احتیاط کجاست؟
پاسخ شاید در ضعف «سواد دیجیتال سازمانی» و «دغدغههای امنیتی» نهفته باشد. مدیرانی که آموزشهای لازم را در خصوص نحوه کارکرد الگوریتمها ندیدهاند، از ورود فناوریهایی که ممکن است حریم خصوصی مشتریان را به خطر بیندازند، واهمه دارند. پیشنهاد شده که آموزش تخصصی و ارائه پروتکلهای امنیتی بومی، به کسبوکارها کمک شود که با خیالی آسوده به سراغ این تکنولوژی بروند!
متخصصان در حال ترک کشورند
در معادلات پیچیده دنیای فناوری، «سرمایه انسانی» یکی از تعیینکنندهترین فاکتورها است. گزارش هوش مصنوعی ۱۴۰۴ میگوید در ایران ۱۴ هزار استعداد فعال هوش مصنوعی شناسایی شدهاند، اما همزمان هشدار میدهد که آیندهی این صنعت در خطر است.
اکوسیستم فناوری ایران در سال گذشته شاهد خروج ۱۲۶۲ متخصص برجسته این حوزه بوده؛ در حالی که تنها ۳۲۳ استعداد جدید به این چرخه وارد شدهاند. به عبارت دیگر، به ازای هر متخصص هوش مصنوعی که وارد بازار ایران شده، تقریباً ۴ استعداد خبره کشور را ترک کردهاند.
سواد دیجیتال؛ نقطه قوت یا پاشنه آشیل توسعه؟
ایران در سالهای گذشته همواره در تولید مقالات علمی کمیّت بالایی داشته، اما گزارش نشان میدهد که در شاخصهای کیفی مانند «انتشار مقالات در کنفرانسهای برتر جهانی» جایگاه پایینتری نسبت به کشورهای پیشتاز داریم.
- سهم جهانی: حدود ۲.۳ از کل مقالات هوش مصنوعی جهان.
- مقالات با تأثیر بالا: ۲.۲ درصد از کل مقالات.
- سرانه: ۴ مقاله به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر (برای مقایسه، این رقم برای عربستان ۱۶ است).
- روند رشد: پایینتر از میانگین جهانی و از ۲۰۱۹ کاهشی شده است.
در تعداد مقالات هوش مصنوعی، عربستان با ۳.۵ درصد پیشتاز است و ایران و ترکیه با سهم ۲.۳ درصدی پس از آن قرار دارند. نکته نگرانکننده روند نزولی ایران در مقابلِ رشدِ کشورهای منطقه است.
این موضوع میتواند نشاندهنده نوعی بحران آموزشی هم باشد. ما علاوه بر تئوری دانشگاهی، نیازمند آموزشهای کاربردی، پرورش تفکر انتقادی در رویارویی با الگوریتمها و یادگیری مهارتهای عملی نیز هستیم.
چشمانداز آینده: هوش مصنوعی، شمشیر دولبه در بازار ایران
گزارش هوش مصنوعی ۱۴۰۴ آینهای تمامقد از واقعیت امروز ماست؛ کشوری با ۱۴ هزار استعداد درخشان که در دام کمبود زیرساخت و فرار مغزها گرفتار است. برای باقی ماندن در کورس رقابت خاورمیانه، تزریق بودجه به تنهایی کافی نیست. راهکار اساسی «ارتقای همهجانبه سواد دیجیتال» در جامعه و تدوین قوانین شفاف برای تضمین «امنیت و حریم خصوصی دادهها» است تا اعتماد عمومی و سازمانی جلب شود.
