حتماً برایتان پیش آمده که با شنیدن یک خبر ناگهانی، ناچار شوید در زمانی بسیار کوتاه، تصمیمی مهم و حیاتی بگیرید. در چنین موقعیتهایی بسیار مهم است که عجولانه تصمیم نگیریم. اما چه کنیم تا بعداً پشیمان نشویم؟ یا اگر چارهای جز انتخاب فوری نداریم، چطور گزینهی کمهزینهتر را میان «بد» و «بدتر» انتخاب کنیم؟
وقتی خبری شوکهکننده مثل جهش ناگهانی قیمت دلار، وقوع یک سانحه و یا گرفتار شدن عزیزان را میشنویم، بخشی از مغزمان به نام آمیگدال (Amygdala) کنترل ما را به دست میگیرد. جالب است بدانید که در همین لحظات، ضریب هوشیمان هم بین ۱۰ الی ۱۵ نمره سقوط میکند و بدن وارد وضعیت «جنگ یا گریز» میشود.
دقیقاً به همین دلیل، بهترین کار این است که عجله نکنیم و دستکم در حالت شوک اولیه (که حدود ۲۰ دقیقه طول میکشد)، هیچ تصمیم مهمی نگیریم.
خوب است بدانید که کلاهبرداران خیلی اوقات از همین ناتوانی کوتاهمدت ما در تصمیمگیری سوء استفاده میکنند. برای مثال یکی از فریبهای رایج در دوران قطعی اینترنت بینالملل این بوده که با خانوادههایی که عزیزی در خارج از کشور دارند تماس میگیرند و به آنها میگویند آشنایشان به مشکل مالی برخورده و نیاز به کمک فوری دارد. عدم دسترسی به شخص و عجله در تصمیمگیری باعث میشود خیلی از خانوادهها مبالغ قابل توجهی تقدیم کلاهبردار کنند که طبیعتاً هیچوقت به دست عزیز خارجنشین نمیرسد!
در یک مطالعه هم مشخص شده که تصمیمگیری سریع و اشتباه در شرایط بحرانی پزشکی، سالانه جان حدود ۲۸ هزار نفر را در کانادا میگیرد. بنابراین فرقی نمیکند موضوع مالی باشد یا جانی یا یک بحران بزرگ؛ نتیجهی تصمیم شما میتواند سلامتتان، امنیتتان، وضعیت مالیتان و حتی میزان اعتماد دیگران به شما را تحت تأثیر قرار دهد.
۱. ابتدا یافتهها را شفافسازی کنید
بدانید دقیقا چه میخواهید و اهداف خود را اولویتبندی کنید. بدون داشتن هدفی مشخص، وقتتان صرف جزئیات غیرضروری میشود و مسیر تصمیمگیری بهراحتی منحرف خواهد شد.
۲. اطلاعات مفید جمع آوری کنید
در شرایط بحرانی، اطلاعات ما معمولاً ناقص و محدود است. لازم است خبر موثق را از شایعه تشخیص دهید. گاهی برخی افراد با پخش اخبار نادرست بهدنبال سوء استفاده، دزدی یا کلاهبرداری هستند.
یک نکته جالب اینکه اگر برای مثال نگران گران شدن یک کالا باشید، مغزتان ناخودآگاه فقط اخباری را پیدا میکند که این نگرانی را تایید میکنند؛ یعنی همان چیزی که به عنوان «سوگیری تاییدی» شناخته میشود. برای مقابله با سوگیری تاییدی، آگاهانه به دنبال شواهدی بگردید که نظر خودتان را نقض کنند.
البته مراقب باشید باشد که در دام اطلاعات اضافی و غیرضروری نیز نیفتید. چون اطلاعات اضافی و بیهوده منجر به تأخیر در عمل، سختتر شدن اولویتبندی و در نهایت تصمیمگیری ضعیف میشوند.
۳. احساسات خود را کنترل کنید
در شرایط بحرانی، واکنشهای احساسی میتوانند قضاوت را به شدت مختل کنند. اگر بتوانیم احساسات را تحت کنترل خود در آوریم، در نهایت تصمیمگیری بهتر، تفکر شفافتر و تابآوری بیشتر در برابر فشار خواهیم داشت.
این احساسات ممکن است شامل ترس، حملهی عصبی یا حتی اعتماد به نفس کاذب باشند. اگر حمله عصبی اتفاقی رایج است، میتوانید از تکنیکی به نام «تنفس جعبهای» استفاده کنید: ۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه حبس، ۴ ثانیه بازدم. در موارد شدید، از این راهنمای نوشدارو استفاده کنید: چطور به کسی که دچار حملهی پانیک شده کمک کنیم؟ (راهنمای ساده و فوری)
از سوی دیگر، برخی افراد در شرایط پرتنش دچار اعتماد به نفس کاذب میشوند. این افراد معمولاً گزینههای جایگزین، محدودیتها یا حتی نتیجهی مطلوب نهایی را نادیده میگیرند. مثلاً یک آتشنشان ممکن است بتواند با منابع محدود خود آتش را مهار کند، اما اگر گرفتار اعتماد به نفس کاذب شود، ممکن است جان کل تیم را به خطر بیندازد.
۴. گزینههای خود را سبکسنگین کنید
به پیامدهای هر تصمیم فکر کنید. اولین واکنش و سریعترین اقدام لزوماً بهترین نتیجه را به همراه نمیآورد. البته در شرایط مرگ و زندگی، گاهی یک تصمیم ناقص اما سریع، بهتر از تصمیمی کامل اما دیرهنگام است.
۵. ارتباطات قوی و موثر داشته باشید
به حرف و نظر هر کسی اعتماد نکنید. وقتی همه به یک سمت میدوند، چند لحظه بایستید و اطرافتان را به دقت نگاه کنید. بعضی از فرصتهای واقعی در خلاف جهت حرکت جمعیت پنهان شدهاند. برای مثال صرف اینکه فروشندگان محل راجع به خرید فلان دارایی صحبت میکنند، دلیل خوبی برای این نیست که شما هم به آنها بپیوندند و داراییهایتان را تبدیل کنید.
۶. از چک لیست استفاده کنید
در شرایط حساس، کاملاً محتمل است که چند گام مهم را از یاد ببرید و تمرکز روی جزئیات کماهمیت هم شما را از اصل موضوع دور میکند. بهتر است با توجه به شرایط جامعه یا موقعیت شغلیتان، سناریوهای بحرانهای احتمالی را از قبل پیشبینی کنید و برای هر کدام چک لیست داشته باشید.
برای مثال:
| سناریو احتمالی | احتمال وقوع (تخمینی) | اقدام پیشگیرانه من | استراتژی واکنش سریع |
|---|---|---|---|
| جهش ناگهانی ارز | زیاد | تبدیل نقدینگی مازاد به دارایی امن (طلا/کالا/دلار) | عدم فروش هیجانی داراییها |
| قطعی اینترنت/شبکه | متوسط | داشتن مقداری پول نقد فیزیکی و تهیه آرشیو آفلاین اطلاعات | استفاده از روشهای ارتباطی جایگزین |
| بحران طبیعی و غیرطبیعی (زلزله یا جنگ) | کم اما خطرناک | تهیه کولهی نجات و پیدا کردن نقطه امن در خانه | اجرای مانور ایمنی ذهنی |
۷. از تکنیک OODA (سلاح مخفی خلبانان جنگنده) استفاده کنید
جان بوید، استراتژیست نظامی، مدلی طراحی کرد که برای شرایط پرتلاطم بسیار کارآمد است. در این مدل لازم است فرایند تصمیمگیری را در چهار مرحله پیش ببرید:
- مشاهده (Observe): جمعآوری دادههای خام (قیمتها، اخبار، وضعیت محیط).
- جهتگیری (Orient): تحلیل دادهها با توجه به تجربه، فرهنگ و واقعیتهای جدید. آیا اخبار حقیقت دارند یا جنگ روانیاند؟
- تصمیمگیری (Decide): انتخاب سریع مسیر اقدام.
- اقدام (Act): اجرای تصمیم.
نکته کلیدی اینجاست: در بحران، برنده آن کسی نیست که قویتر است؛ برنده کسی است که این چرخه را سریعتر طی میکند.
کلام آخر
شرایط پرخطر و بحرانی همیشه وجود داشته و خواهد داشت. ما نمیتوانیم جلوی امواج دریا را بگیریم، اما میتوانیم موجسواری یاد بگیریم. تصمیمگیری موثر یک استعداد ذاتی نیست؛ عضلهای است که با تمرینِ «مکث کردن»، «تحلیل بدون تعصب» و «اقدام شجاعانه» تقویت میشود.
