چرا زنان در علم و فناوری کمتر دیده می‌شوند؟ آشنایی با اثر ماتیلدا در تاریخ علم
چرا زنان در علم و فناوری کمتر دیده می‌شوند؟ این سؤال بارها تکرار شده، اما اغلب پاسخ دقیق و قابل استنادی برای آن نداریم. وقتی از تاریخ زنان دانشمند، نقش زنان در علم و حضور زنان در فناوری صحبت می‌کنیم، معمولاً فقط چند نام محدود شنیده می‌شود. این در حالی است که سهم زنان در پیشرفت علم بسیار بزرگ‌تر از چیزی است که در کتاب‌های تاریخ دیده می‌شود. بخش مهمی از این نادیده‌گرفتن، به پدیده‌ای به نام اثر ماتیلدا بازمی‌گردد.
اثر ماتیلدا چیست؟ پدیده نادیده گرفتن زنان دانشمند در تاریخ علم
اثر ماتیلدا (Matilda Effect) یک الگوی تاریخی و علمی است که نشان می‌دهد چگونه دستاوردهای زنان به نام مردان ثبت شده یا به‌طور سیستماتیک کم‌اهمیت جلوه داده شده‌اند. در این پدیده، تلاش زنان دانشمند یا اصلاً ذکر نمی‌شود، یا در سایه همکاران مرد قرار می‌گیرد.
این الگو باعث شده نام بسیاری از زنان دانشمند، زنان مخترع و زنان مؤثر در فناوری و علم در صفحات تاریخ گم شود.
چرا نام بسیاری از زنان در تاریخ علم ثبت نشده است؟
نقش زنان در علم به دلایل مختلفی کمتر دیده شده:
- پدرسالاری تاریخی
- ممنوعیت تحصیل زنان در بسیاری از دوره‌ها
- محدودیت‌های اجتماعی و حقوقی
- نادیده گرفتن یا کم‌ارزش‌کردن دستاوردهای علمی زنان
این عوامل باعث شده حضور زنان در علم و فناوری کمتر به چشم بیاید، نه به دلیل نبود توانایی، بلکه به دلیل نبود فرصت و دیده نشدن.
نمونه‌های واقعی اثر ماتیلدا در تاریخ علم و فناوری
در ادامه، چند نمونه شاخص از زنانی آورده شده که نقش مهمی در علم داشتند، اما سال‌ها نامشان به‌درستی ثبت نشد. این مثال‌ها از مهم‌ترین شواهد اثر ماتیلدا هستند.
آدا لاولیس؛ اولین برنامه‌نویس تاریخ و خالق اولین الگوریتم کامپیوتری
آدا لاولیس نخستین الگوریتم کامپیوتری جهان را نوشت؛ آن هم صد سال پیش از ساخته شدن اولین کامپیوتر. او عملاً اولین برنامه‌نویس تاریخ است، اما نامش دیرتر از بسیاری از مردان هم‌دوره‌اش شناخته شد.
روزالین فرانکلین و نقش او در کشف ساختار DNA
تصویر Photo 51 که روزالین فرانکلین با اشعه ایکس ثبت کرد، کلید اصلی کشف ساختار DNA بود. با این حال، جایزه نوبل این دستاورد به افراد دیگری رسید و نقش او سال‌ها در سایه ماند.
جوسلین بل برنل و کشف اولین تپ‌اختر
جوسلین بل برنل در دوران دانشجویی اولین تپ‌اختر (Pulsar) را کشف کرد؛ کشفی عظیم در اخترفیزیک. اما نوبل فیزیک به استاد راهنمای او اعطا شد. این یکی از روشن‌ترین نمونه‌های نادیده گرفتن زنان در علم است.
مری آنینگ؛ زن پیشگام در دیرینه‌شناسی
مری آنینگ فسیل‌هایی را کشف کرد که مسیر دیرینه‌شناسی و نظریه تکامل را تغییر داد. با وجود نقش عظیم او، کشفیاتش به نام مردانی دیگر ثبت شد و اعتبار علمی‌اش از او گرفته شد.
برنامه‌نویسان زن کامپیوتر ENIAC
اولین کامپیوتر الکترونیکی جهان، ENIAC، توسط شش زن برنامه‌نویسی شد:
بتی جنینگز، فرانسیس اسپنس بیلاس، جین بارتیک، مارلین ملتزر، کیتلین مک‌نالتی و روث تایتل‌بام.
این زنان پایه‌گذاران برنامه‌نویسی مدرن بودند، اما نام آن‌ها تا دهه‌ها ناشناخته ماند.
زنان در حوزه STEM؛ چالش‌ها و موانع امروزی
ممکن است فکر کنیم این مشکلات فقط مربوط به تاریخ است، اما هنوز هم:
- شکاف دستمزد جنسیتی در حوزه‌های علمی و فناوری وجود دارد
- فرصت‌های رشد شغلی زنان در STEM کمتر است
- زنان در موقعیت‌های مدیریتی علمی کمتر دیده می‌شوند
- دسترسی زنان به آموزش و منابع علمی در بسیاری از کشورها محدود است
بنابراین حضور کمتر زنان در علم، نتیجه کمبود استعداد نیست؛ نتیجه تبعیض، محدودیت و دیده نشدن تاریخی است.
چرا شناخت زنان دانشمند برای آینده علم مهم است؟
شناخت و معرفی زنان دانشمند فقط بازگویی تاریخ نیست؛ بلکه:
- الهام‌بخش نسل جدید دختران و زنان است
- به تعادل و تنوع در علوم کمک می‌کند
- مسیر حضور پررنگ‌تر زنان در علم، فناوری، برنامه‌نویسی و مهندسی را باز می‌کند
- شکاف جنسیتی در علم و فناوری را کاهش می‌دهد
جمع‌بندی: آیا واقعاً زنان در علم کم هستند؟
پاسخ کوتاه این است: نه.
زنان هرگز در علم کم نبودند؛ تنها نامشان کم دیده شد.
با وجود تبعیض‌ها، ممنوعیت‌ها و اثر ماتیلدا، زنان همیشه بخشی جدایی‌ناپذیر از پیشرفت علم و فناوری بوده‌اند. تنها کافی است صفحات تاریخ را با دقت بیشتری ورق بزنیم تا حضور پررنگ آن‌ها را ببینیم.