چند روز پیش (۱۸ فوریه ۲۰۲۶)، مارک زاکربرگ، مدیرعامل متا، در یکی از دادگاههای لسآنجلس حاضر شد تا به پرسشی پاسخ دهد که سالهاست خانوادهها را درگیر کرده است؛ اما این بار پای قانون در میان است:
«آیا شبکههای اجتماعی طوری طراحی شدهاند که به روان نوجوانان آسیب بزنند؟»
این پرونده که علیه شرکت «متا» (مالک اینستاگرام، فیسبوک و واتساپ) تشکیل شده، بخشی از یک موج بزرگ شکایت در آمریکاست. خانوادههایی که از متا شکایت کردهاند، میگویند استفاده مداوم از اینستاگرام باعث شده فرزندان نوجوانشان درگیر اضطراب، افسردگی، نارضایتی از ظاهر خود و حتی رفتارهای خودآزاری شوند. دادگاه فعلاً چند مورد از این شکایتها را به عنوان «پروندههای نمونه» بررسی میکند تا تکلیف صدها و شاید هزاران شکایت مشابه دیگر روشن شود.
دعوا سر چیست؟ محتوای بد یا طراحی فریبنده؟
شاکیان میگویند مشکل اصلی فقط یک پست ناراحتکننده یا «ترولها» (افرادی که در فضای مجازی عمداً دیگران را آزار میدهند) نیستند. دعوای اصلی سر «طراحی و معماری خود برنامه» است!
خانوادهها معتقدند اینستاگرام ویژگیهایی دارد که عمداً برای معتاد کردن کاربر طراحی شدهاند؛ از جمله:
- اسکرول بیپایان (Infinite Scroll): وقتی صفحه اینستاگرام را پایین میکشید، هیچوقت به انتهای آن نمیرسید. این یعنی مغز شما نقطهی توقفی برای بستن برنامه پیدا نمیکند.
- بمباران نوتیفیکیشنها: اعلانهای پیدرپی که مدام حواس کاربر را پرت میکنند و او را مجبور میکنند دوباره به برنامه برگردد.
- سیستم پاداش متغیر: این سیستم دقیقا مثل دستگاههای قمار عمل میکند؛ شما نمیدانید چه زمانی لایک یا کامنت جدید دریافت میکنید، بنابراین برای رسیدن به این حس خوب، مدام گوشی را چک میکنید.
- الگوریتمهای تشنهی تعامل: هوش مصنوعی اینستاگرام به جای اینکه محتوای مفید به شما نشان دهد، محتوایی را پیشنهاد میدهد که شما را بیشتر در برنامه نگه دارد؛ حتی اگر آن محتوا مقایسههای سمی و آسیبزا باشد.
وکلای خانوادهها میگویند این ترفندها، کاربر را در یک چرخه تمامنشدنی گیر میاندازند. این موضوع برای نوجوانان که به شدت نیازمند تایید دیگران هستند و خودشان را با بقیه مقایسه میکنند، ضربه روانی بسیار سنگینتری به همراه دارد. جالب اینجاست که اسناد لو رفته از داخل شرکت متا نشان میدهد کارمندان خود این شرکت هم از این خطرات باخبر بودهاند، اما مدیران تغییرات اساسی برای حل آن ایجاد نکردهاند.
دفاعیات شرکت متا: ما مقصر نیستیم!
شرکت متا این اتهامات را قبول ندارد و در دادگاه چنین دفاعیاتی را مطرح کرده است:
- محدودیت سنی: ما به افراد زیر ۱۳ سال اجازه ساخت حساب کاربری نمیدهیم (هرچند تایید سن واقعی کاربران در اینترنت کار بسیار سختی است).
- ابزارهای کنترل: ما ابزارهایی در اختیار والدین گذاشتهایم تا بتوانند زمان استفاده فرزندانشان از برنامه را مدیریت و کنترل کنند.
- فقدان مدرک علمی قطعی: هنوز از نظر علمی ثابت نشده است که رابطه مستقیمی بین استفاده از شبکههای اجتماعی و بیماریهای روانی وجود دارد.
چرا این دادگاه اینقدر مهم است؟
این دادگاه فقط یک دعوای حقوقی ساده نیست، بلکه پای مفهومی به نام «اقتصاد توجه» در میان است؛ یعنی سیستم و تجارتی که در آن، شرکتها با دزدیدنِ توجه و زمان شما، پول درمیآورند.
تا پیش از این، همه در میزگردها و مقالات از بدیهای فضای مجازی میگفتند، اما حالا این نقدها وارد دادگاه شده و رنگوبوی مجازات و غرامت به خود گرفته است.
اگر دادگاه به نفع خانوادهها رای بدهد، مرزهای قانون جابهجا میشود. در این صورت، شبکههای اجتماعی دیگر نمیتوانند بگویند «ما فقط یک پلتفرم هستیم و مسئول کارهای کاربرانمان نیستیم». آنها مجبور میشوند کل ظاهر و امکانات برنامههایشان را برای نوجوانان تغییر دهند، احراز هویت را سختگیرانهتر کنند و الگوریتمهایشان را زیر نظر قانون قرار دهند.
هنوز حکم نهایی صادر نشده، اما همین که کلماتی مثل «اسکرول بیپایان» و «الگوریتم توصیهگر» به زبان رسمی قاضی و دادگاه باز شده، نشان میدهد دوران فرار از زیر بار مسئولیت برای غولهای فناوری رو به پایان است.
سوال نهایی ساده است، اما پاسخش میتواند مسیر دنیای تکنولوژی را تغییر دهد:
آیا میتوان اپلیکیشنی که برای دزدیدن توجه ما طراحی شده را بیطرف و بیخطر دانست؟
نظر بدهید
نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.